نۇرمەمەت دوختۇر

نەپەسلىنىش سىستېمىسى ھاياتلىقنىڭ ئاساسى بولۇپ، ئۇنىڭ ئىچىدىكى كاناي، شاخچە كانايلار ۋە ئۆپكە بۆلەكلىرى گاز ئالماشتۇرۇشنى ئىشقا ئاشۇرىدىغان مۇرەككەپ تور سىستېمىسىنى تەشكىل قىلىدۇ. كانايدىن باشلانغان ھاۋا يولى، خۇددى بىر دەرەخنىڭ غولىدىن شاخلىرىغا ئايرىلغاندەك، ئۈزلۈكسىز تارماقلىشىپ ئاخىرىدا ئۆپكىنىڭ ئەڭ كىچىك فۇنكسىيە بىرلىكى بولغان ئۆپكە بۆلەكلىرىگە يېتىپ بارىدۇ. بۇ قۇرۇلمىلارنىڭ ھەر بىرى ئۆزگىچە ئاناتومىيىلىك ئورۇن ۋە فىزىئولوگىيىلىك رولغا ئىگە بولۇپ، ئۇلارنىڭ ماسلىشىپ ئىشلىشى نەپەس ئېلىش-چىقىرىشنىڭ نورمال ئېلىپ بېرىلىشىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ.

ئىنسانلارنىڭ نەپەسلىنىش سىستېمىسىدىكى مۇھىم ئەزا بولغان ئۆپكە، كۆكرەك قەپىسىنىڭ ئىچىگە جايلاشقان بولۇپ، ئوڭ ۋە سولدىن ئىبارەت ئىككى قىسىمدىن تەركىب تاپقان. ئۆپكىنىڭ ئاناتومىيىلىك قۇرۇلمىسى ئىنتايىن مۇرەككەپ بولۇپ، ئۇنىڭ ھەر بىر قىسمى ئۆزگىچە فۇنكسىيە ۋە رولغا ئىگە. ئۆپكىنىڭ ئىچكى تەرەپ يۈزى (Medial surface of the lung) يۈرەك، چوڭ قان تومۇرلار ۋە باشقا كۆكرەك بوشلۇقىدىكى ئەزالار بىلەن بىۋاسىتە ئۇچرىشىپ تۇرىدىغان يۈزى بولۇپ، بۇ يۈزىدىكى ھەرخىل ئويمان، ئېرىق ۋە تۈراكلىق قۇرۇلمىلار ئەتراپتىكى ئەزالار بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرىدۇ.

ھەر يىلى 10-ئاينىڭ 16-كۈنى پۈتكۈل دۇنيا تېببىيەت ساھەسى ئۈچۈن ئابىدە خاراكتېرلىك بىر كۈن - دۇنيا ناركوز كۈنىنى خاتىرىلەيدۇ. بۇ كۈن پەقەت بىر خاتىرىلەش كۈنى بولۇپلا قالماي، بەلكى ئىنسانىيەتنىڭ ئاغرىق-ئازابقا قارشى كۈرىشىدىكى غايەت زور بىر قەدەمنى، زامانىۋى ئوپېراتسىيەنىڭ تۇغۇلغانلىقىنى ۋە مىليونلىغان كىشىنىڭ ھاياتىنى قۇتقۇزۇپ قالغان ناركوز ئىلمىنىڭ ئۇلۇغلىقىنى نامايان قىلىدۇ.

كىكىرتەك ئادەم بەدىنىدىكى ئىنتايىن مۇھىم ۋە كۆپ ئىقتىدارلىق بىر ئەزا بولۇپ، ئۇ پەقەت نەپەس يولىنىڭ بىر قىسمى بولۇپلا قالماي، بەلكى ئاۋاز چىقىرىش ۋە نەپەس يولىنى قوغداشتەك ھاياتىي ۋەزىپىلەرنىمۇ ئۆتەيدۇ. كىكىرتەكنىڭ سىرتقى كۆمۈرچەك رامكىسى ئۇنىڭغا تىرەكلىك ۋە قوغداش رولىنى ئوينىسا، ئۇنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى كىكىرتەك بوشلۇقى (Laryngeal Cavity) تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە نازۇك قۇرۇلمىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، بۇ قۇرۇلمىلارنىڭ ماس ھەرىكىتى ئاۋازىمىزنىڭ شەكىللىنىشى ۋە نەپەسلىنىشىمىزنىڭ راۋان بولۇشىنى كاپالەتلەندۈرىدۇ.

كىكىرتەك، يەنى بوغۇزىمىزدىكى ئاۋاز چىقىرىش ۋە نەپەسلىنىشنى باشقۇرىدىغان ھالقىلىق ئەزا بولۇپ، ئۇنىڭ نورمال خىزمىتى كىكىرتەك مۇسكۇللىرىنىڭ ماسلىشىپ ئىشلىشىگە باغلىق. بۇ مۇسكۇللار نەپەس يولىنى ئوچۇق تۇتۇش، ئاۋاز پەردىلىرىنى كونترول قىلىش ئارقىلىق ئاۋازنىڭ يۇقىرى-تۆۋەنلىكىنى ۋە سۈپىتىنى تەڭشەش، ھەمدە يۇتقاندا يېمەكلىكنىڭ نەپەس يولىغا كىرىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قاتارلىق كۆپ خىل ۋەزىپىلەرنى ئۆتەيدۇ. بۇ مۇسكۇللارنىڭ ئۆزگىچە تۈزۈلۈشى ۋە ئىنچىكە ھەرىكىتى ئىنسانلارنىڭ مۇرەككەپ ئاۋاز سىگناللىرىنى ھاسىل قىلىشىغا ۋە ئۈنۈملۈك نەپەس ئېلىشىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ.

كىكىرتەك، يەنى بوغۇز، نەپەس يولى بىلەن ئاۋاز چىقىرىش ئىقتىدارىنى ئۆز-ئارا بىرلەشتۈرگەن مۇرەككەپ بىر ئەزا. ئۇ نەپەس يولىنىڭ يۇقىرى قىسمىغا جايلاشقان بولۇپ، ئۆپكىنى قوغداش، ھاۋا ئېقىمىنى كونترول ق qilish ۋە ئەڭ مۇھىمى، ئىنسان ئاۋازىنى شەكىللەندۈرۈشتە مەركىزىي رول ئوينايدۇ. كىكىرتەكنىڭ بۇ كۆپ خىل فۇنكسىيەلىرى ئۇنىڭ ئۆزگىچە ئاناتومىيىلىك تۈزۈلۈشى، يەنى كۆمۈرچەك رامكىسى، ئۇلارنى تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدىغان تارىمۇشلار ۋە ئۇلارنى ھەرىكەتلەندۈرىدىغان مۇسكۇللارنىڭ ئىنچىكە ماسلىشىشى ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ.

كىكىرتەك نەپەس يولىنىڭ مۇھىم تەركىبىي قىسمى بولۇپ، ئاۋاز چىقىرىش ۋە نەپەس يولىنى قوغداش قاتارلىق ھاياتىي ئىقتىدارلارنى ئۈستىگە ئالىدۇ. ئۇنىڭ مۇرەككەپ قۇرۇلمىسى بىر قانچە كۆمۈرچەك، تارىمۇش ۋە مۇسكۇللاردىن تەشكىل تاپقان بولۇپ، بۇلار ئۆزئارا ماسلىشىپ كىكىرتەكنىڭ نورمال فۇنكسىيەسىنى كاپالەتلەندۈرىدۇ. كىكىرتەكنىڭ ساغلاملىقى ئاۋازىمىزنىڭ جاراڭلىق بولۇشى ۋە نەپەس ئېلىشىمىزنىڭ راۋان بولۇشىغا بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ.

كېكىردەك ئىنسانلارنىڭ نەپەس يولى بىلەن ئاۋاز چىقىرىش ئەزاسىنىڭ مۇھىم بىر قىسمى بولۇپ، ئۇ يۇتقۇنچاقنىڭ ئاستىدا، كېڭىرەكنىڭ ئۈستىدە يەر ئالغان. ئۇنىڭ ئاساسلىق ئىقتىدارى نەپەس يولىنى قوغداش، ھاۋا ئېقىمىنى راۋانلاشتۇرۇش ۋە ئاۋاز چىقىرىشتىن ئىبارەت. كېكىردەكنىڭ بۇ مۇرەككەپ ئىقتىدارلىرى ئۇنى تەشكىل قىلغان بىر يۈرۈش كۆمۈرچەكلەر، مۇسكۇللار ۋە پەيلەرنىڭ ئۆزئارا ماسلىشىشى ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ. بۇ كۆمۈرچەكلەر كېكىردەكنىڭ تايانچ رامكىسىنى ھاسىل قىلىپ، ئۇنىڭ شەكلىنى ساقلاپ تۇرىدۇ ۋە ئاۋاز پەردىلىرىنىڭ ھەرىكىتىگە ئاساس يارىتىپ بېرىدۇ.

بۇرۇن بوشلۇقى ئىنسانلارنىڭ نەپەسلىنىش سىستېمىسىدىكى مۇھىم تەركىبىي قىسىم بولۇپ، ئۇ نەپەسلىنىش يولىنىڭ باشلىنىش قىسمى ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭ ئاساسلىق فىزىئولوگىيەلىك ئىقتىدارى ھاۋانى قىزىتىش، نەمخۇش قىلىش، سۈزۈش ۋە پۇراق سېزىمىنى ھاسىل قىلىشتىن ئىبارەت. بۇرۇن بوشلۇقىنىڭ ئىچكى تۈزۈلۈشى ئىنتايىن مۇرەككەپ بولۇپ، ئۇ نۇرغۇنلىغان سۆڭەك، كۆمۈرچەك ۋە يۇمشاق توقۇلمىلاردىن تەركىب تاپقان. بۇلارنىڭ ئىچىدە بۇرۇن قالقىنى ۋە بۇرۇن يولى ھاۋا ئېقىمىنى تەڭشەش ۋە بۇرۇننىڭ نورمال ئىقتىدارىنى ساقلاشتا ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ.

نەپەس سىستېمىسى ئىنسان بەدىنىنىڭ ئەڭ مۇھىم ھاياتلىق تىرەك سىستېمىلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى بەدەن بىلەن تاشقى مۇھىت ئوتتۇرىسىدىكى گاز ئالماشتۇرۇشنى ئىشقا ئاشۇرۇشتىن ئىبارەت. بۇ سىستېما ئارقىلىق بەدىنىمىز ھاۋادىكى ئوكسىگېننى سۈمۈرۈپ، مېتابولىزم جەريانىدا ھاسىل بولغان كاربون تۆت ئوكسىدنى سىртка چىقىرىپ تاشلايدۇ. بۇ ئۈزلۈكسىز داۋاملىشىدىغان جەريان ھۈجەيرىلەرنىڭ ئېنېرگىيە ئىشلەپچىقىرىشى ۋە ھاياتلىق پائالىيىتىنى ساقلىشى ئۈچۈن ھەل قىلغۇچ ئەھمىيەتكە ئىگە.