نۇرمەمەت دوختۇر

چىش مىلىكىنىڭ قىنىشى ئادەتتە سەل قارىلىدىغان، ئەمما ئېغىز بوشلۇقى ۋە پۈتۈن بەدەن ساغلاملىقىدىن بېرىلگەن بىر سىگنال بولۇپ، ئۇ ئاساسلىق چىش مىلىكى ياللۇغى ياكى بەزى ۋىتامىنلارنىڭ كەمچىل بولۇشىدىن كېلىپ چىقىدۇ.

دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى (WHO) بىرلىشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئاستىدىكى خەلقئارالىق جامائەت ساغلاملىقى ئۈچۈن مەسئۇل بولغان ئالاھىدە ئاپپارات. بۇ تەشكىلات دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش، ساغلاملىق سەۋىيەسىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ۋە جىددىي خاراكتېرلىك ساغلاملىق كرىزىسلىرىغا تاقابىل تۇرۇشتا يېتەكچىلىك رولىنى ئوينايدۇ.

بۆرەك زەئىپلىشىشكە گىرىپتار بولغان ھەر بىر بىمارنىڭ بۆرەك يۆتكەش ئوپېراتسىيىسى قىلىشى زۆرۈرمۇ؟ بۇ ماقالىدە دىئالىز بىلەن ئوپېراتسىيىنىڭ پەرقى ۋە ئەڭ يېڭى تەتقىقاتلار تونۇشتۇرۇلىدۇ.

ھەر يىلى 4-ئاينىڭ 2-كۈنى «دۇنيا تەنھالىق كېسىلىنى تونۇش كۈنى» سۈپىتىدە خاتىرىلىنىدۇ. تەنھالىق كېسىلى ياكى جىمغۇرلۇق كېسىلى (Autism Spectrum Disorder, ASD) نۆۋەتتە دۇنيا مىقياسىدا بالىلارنىڭ يېتىلىش توسالغۇلىرى ئىچىدە ئەڭ كۆپ دىققەت قىلىنىۋاتقان مەسىلىلەرنىڭ بىرىگە ئايلاندى. ئامېرىكا كېسەللىكلەرنى كونترول قىلىش ۋە ئالدىنى ئېلىش مەركىزىنىڭ (CDC) 2023-يىلدىكى ئەڭ يېڭى ئېلان قىلغان سانلىق مەلۇماتىغا ئاساسلانغاندا، ھەر 36 بالىنىڭ ئىچىدە بىرىدە تەنھالىق كېسىلى ئالامەتلىرى كۆرۈلىدىغانلىقى ئېنىقلانغان. بۇ سانلىق مەلۇمات بۇرۇنقى 44 بالىدا بىر بولۇش نىسبىتىنىڭ يەنىمۇ ئاشقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بىراق، نۇرغۇن ئاتا-ئانىلارنى گاڭگىرىتىپ قويىدىغان بىر مەسىلە بار، ئۇ بولسىمۇ «ساختا جىمغۇرلۇق كېسىلى» بىلەن ھەقىقىي جىمغۇرلۇق كېسىلىنى قانداق پەرقلەندۈرۈش؟

2026-يىللىق يېڭىلانغان خەلقئارالىق بالىلار سېپسىس يېتەكچىسى ئېلان قىلىندى. بۇ يېتەكچىدە Phoenix ئۆلچىمى، بالدۇر ئانتىبىئوتىك ئىشلىتىش ۋە زامانىۋى قۇتقۇزۇش تەدبىرلىرى تەپسىلىي بايان قىلىنغان.

2026-يىلى 1-ئاپرېل سائەت 15:00 ئەتراپىدا، ئىستانبۇلنىڭ زەيتىنبۇرنۇ رايونى نۇرىپاشا مەھەللىسىدە  بىر پاجىئە يۈز بەردى. كونا بىنالارنى يېڭىلاش، يەنى شەھەرنى قايتا قۇرۇش پىلانى دائىرىسىدە ئېلىپ بېرىلىۋاتقان چېقىش خىزمىتى جەريانىدا، بىنادىن چۈشكەن چوڭ بىر بېتون پارچىسى يولدىن ئۆتۈپ كېتىۋاتقان بىر بالىنىڭ بېشىغا چۈشتى. 

كەچتە ئۇخلىغاندا تېلېفوننى باش تەرەپكە ياكى كارىۋاتقا قويۇش ساغلاملىققا جىددىي تەسىر كۆرسىتىدۇ. بۇ ماقالىدە كۆك نۇر، رادىئاتسىيە ۋە روھىي بېسىمنىڭ ئۇيقۇ سۈپىتىگە بولغان زىيانلىرى ھەققىدە توختىلىمىز.

دىيابېت كېسىلى ۋە ھامىلىدارلىق مەزگىلىدىكى قان قەنتى يۇقىرى بولۇش مەسىلىسى ھازىرقى زامان تېببىي ساھەسىدىكى ئەڭ چوڭ خىرىسلارنىڭ بىرىگە ئايلاندى. قان قەنتىنى كونترول قىلىشتا پەقەت دورا ئىچىشلا كۇپايە قىلمايدۇ، ئەكسىچە كۈندىلىك ئۈچ ۋاق تاماقنىڭ قۇرۇلمىسىنى ئىلمىي تەڭشەش ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. بولۇپمۇ كۆكتاتلار تەركىبىدىكى تالا ماددىسى ۋە ۋىتامىنلار قان قەنتىنىڭ تۇيۇقسىز ئۆرلەپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان «تەبىئىي توساق» ھېسابلىنىدۇ. ئەمما كۆكتاتنىمۇ خاتا ئۇسۇلدا يېگەندە، ئۇنىڭ شىپالىق رولىدىن پايدىلانغىلى بولمايدۇ.

ھازىرقى زامان تۇرمۇشىدا ساغلاملىق ئېڭىنىڭ ئۆسۈشىگە ئەگىشىپ، نۇرغۇن كىشىلەر ئورۇقلاش، يۈرەك-مېڭە قان تومۇر كېسەللىكلىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ياكى شەخسىي ئېتىقاد سەۋەبىدىن گۆشسىز تاماقنى ( ۋېگېتاريان : يەنى پۈتۈنلەي گۆش ئىستىمال قىلىشنى رەت قىلىش ئوزۇقلىنىش ئۇسلۇبى ) تاللىماقتا. گۆشسىز غىزالىنىشنىڭ بەدەندىكى مەلۇم زەھەرلىك ماددىلارنى ئازايتىشتا پايدىسى بولسىمۇ، ئەمما ئۇزۇن مۇددەت ئىلمىي بولمىغان ئۇسۇلدا گۆشتىن ۋاز كېچىش بەدەندە قان ئازلىقنى كەلتۈرۈپ چىقىرىش خەۋپىنى تۇغدۇرىدۇ. بۇ ماقالىدە بىز ئۇزۇن مۇددەت گۆشسىز تاماق يېيىش بىلەن قان ئازلىق ئوتتۇرىسىدىكى زىچ باغلىنىش ۋە ئۇنىڭدىن قانداق ساقلىنىش ئۈستىدە توختىلىمىز.

ئەيدىز (HIV) ۋىرۇسى نۆۋەتتە دۇنيا مىقياسىدا ئاياللارنىڭ سالامەتلىكىگە تەھدىت سالىۋاتقان ئەڭ ئېغىر يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرنىڭ بىرى. گەرچە كىشىلەر ئەيدىزنى پەقەت مەلۇم بىر خەتەرلىك گۇرۇپپىلارغىلا خاس دەپ قارىسىمۇ، لېكىن بىئولوگىيەلىك جەھەتتىن ئاياللارنىڭ HIV ۋىرۇسى بىلەن يۇقۇملىنىش خەۋپى ئەرلەرگە قارىغاندا يۇقىرى بولىدۇ. بۇنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى ئاياللارنىڭ جىنسىي ئەزا قۇرۇلمىسىنىڭ نېپىز ۋە سەزگۈر بولۇشىدۇر. ئاياللاردا كۆرۈلىدىغان ئالامەتلەر بەزىدە ئەرلەرنىڭكىدىن پەرقلىنىدىغان بولغاچقا، بۇنى بالدۇر پەرقلەندۈرۈش ۋە ئىلمىي تەدبىر قوللىنىش ھاياتنى ساقلاپ قېلىشتا ئاچقۇچلۇق ئەھمىيەتكە ئىگە.