نۇرمەمەت دوختۇر

زامانىۋى جەمئىيەتتە تۇرمۇش سەۋىيەسىنىڭ ئۆسۈشى ۋە تۇرمۇش رېتىمىنىڭ تېزلىشىشىگە ئەگىشىپ، سېمىزلىك پەقەت تاشقى كۆرۈنۈشكە تەسىر يەتكۈزىدىغان ئاددىي مەسىلە بولۇشتىن قېلىپ، دۇنيا خاراكتېرلىك بىر ساغلاملىق كىرىزىسىگە ئايلاندى. سېمىزلىك دېگىنىمىز بەدەندە ئارتۇق ماينىڭ توپلىنىشى بولۇپ، ئۇ نۇرغۇنلىغان سوزۇلما خاراكتېرلىك كېسەللىكلەرنىڭ يىلتىزىدۇر. 

نۇرغۇن كىشىلەر خىزمەت ياكى ئۆگىنىشتىن چارچىغاندا، كىرىسلودا يېتىپ يانفونىدا قىسقا فىلىملارنى كۆرۈشنى ئەڭ ياخشى ئارام ئېلىش ئۇسۇلى دەپ قارايدۇ. سىز بىر-ئىككى سائەت ۋاقىتنىڭ قانداق ئۆتۈپ كەتكىنىنى سەزمەي قالىسىز، ئەمما يانفوننى قويغاندىن كېيىن، ئۆزىڭىزنى روھلىنىپ قالغاندەك ئەمەس، بەلكى تېخىمۇ ھارغىن، بېشىڭىز ئېغىرلىشىپ قالغاندەك ۋە زېھنىڭىز چېچىلىپ كەتكەندەك ھېس قىلىسىز. بۇ نېمە ئۈچۈن؟ بىز ئارام ئېلىۋاتىمىز دەپ قارىغان بۇ ۋاقىتتا، چوڭ مېڭىمىزدە زادى نېمىلەر يۈز بېرىۋاتىدۇ؟

بوۋىقىڭىز تۇغۇلغان تۇنجى دەقىقىدىن باشلاپلا، ئۇ ئۆزىنىڭ كىچىككىنە كۆزلىرى ۋە قۇلاقلىرى بىلەن ئەتراپىدىكى يېڭى، ھەيران قالارلىق دۇنيانى تەتقىق قىلىشقا باشلايدۇ. گەرچە ئۇلارنىڭ كۆرۈش ۋە ئاڭلاش ئىقتىدارى دەسلەپتە تۇمانلىق ۋە تەرەققىي قىلمىغان بولسىمۇ، بۇ ئىككى مۇھىم سېزىم ئۇلارنىڭ مېڭە تەرەققىياتى، ئۆگىنىش ئىقتىدارى ۋە سىز بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ئۈچۈن ئىنتايىن ھالقىلىق رول ئوينايدۇ.

بۈگۈنكى ماددىي تۇرمۇش ئىنتايىن باياشات، تېخنىكا تەرەققىي قىلغان دەۋردە، بىر تەتۈر ئەھۋال كۆرۈلمەكتە: بالىلار تېخىمۇ ياخشى يېمەك-ئىچمەك ۋە ئۆگىنىش شارائىتىغا ئىگە بولسىمۇ، ئەمما ئۇلارنىڭ روھىي دۇنياسى بارغانسېرى ئاجىزلاپ، خامۇشلۇق ۋە تەشۋىشلىنىش كېسىلىگە گىرىپتار بولۇش نىسبىتى تېز سۈرئەتتە ئاشماقتا. نۇرغۇن ئاتا-ئانىلار: «بىزنىڭ ۋاقتىمىزدا مۇنداق كېسەللەر يوق ئىدى، ھازىرقى بالىلارغا نېمە بولدى؟» دەپ سوئال قويۇشىدۇ. ئەمەلىيەتتە، بۇ «نازۇك ئەۋلادلار»نىڭ بارلىققا كېلىشى بىر قاتار مۇرەككەپ جەمئىيەت، مائارىپ ۋە ئائىلە ئامىللىرىنىڭ نەتىجىسىدۇر.

نۇرغۇن ئاتا-ئانىلار كېچىسى بالىسىنىڭ ئۇخلىغاندا چىشىنى غۇچۇرلاتقان ئاۋازىنى ئاڭلىغاندا، ئالدى بىلەن بالامنىڭ قورسىقىدا «پارازىت قۇرت - تۈتۈ قۇرۇت» بارمۇ نېمە؟ دەپ ئويلايدۇ. ئەمەلىيەتتە، بالىلارنىڭ كېچىدە چىش غۇچۇرلىتىشى (تېببىي تىلدا «Bruxism» دەپ ئاتىلىدۇ) مۇرەككەپ بىر فىزىيولوگىيەلىك ۋە پىسخىكىلىق جەريان بولۇپ، پارازىت قۇرت پەقەت ئۇنىڭ ئىنتايىن كىچىك بىر سەۋەبى بولۇشى مۇمكىن. يېقىنقى يىللاردىن بۇيانقى تېببىي تەتقىقاتلار شۇنى كۆرسەتتىكى، چىش غۇچۇرلىتىش بالا بەدىنىنىڭ ئوزۇقلۇق، نېرۋا سىستېمىسى، ھەتتا نەپەس يولى ساغلاملىقى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك.

ساغلاملىق — ئىنساننىڭ ئەڭ چوڭ بايلىقى، ئەمما بەزىدە بىز ئەڭ يېقىن تۇرۇپمۇ سەل قارايدىغان كېسەللىكلەر ھاياتىمىزغا زور تەھدىت ئېلىپ كېلىدۇ. ئۈچەي راكى دەل ئەشۇنداق «ئۈنسىز قاتىل»لارنىڭ بىرىدۇر. سىتاتىستىكىلىق مەلۇماتلارغا قارىغاندا، جۇڭگودا ھەر يىلى ئۈچەي راكىغا گىرىپتار بولىدىغان يېڭى بىمارلارنىڭ سانى 400 مىڭدىن ئاشىدۇ. ئەڭ ئېچىنىشلىق يېرى شۇكى، گەرچە دەسلەپكى باسقۇچتىكى ئۈچەي راكىنىڭ ساقىيىش نىسبىتى ئىنتايىن يۇقىرى بولسىمۇ، لېكىن نۇرغۇن بىمارلار كېسەللىك ئالامەتلىرىگە سەل قارىغانلىقى ياكى گېموروي (بوۋاسىر) بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ قويغانلىقى سەۋەبىدىن، دوختۇرغا بارغاندا كېسەللىك ئاللىقاچان ئوتتۇرا ياكى ئاخىرقى باسقۇچقا ئۆتۈپ كەتكەن بولىدۇ.

ئىنسانىيەت تېبابەت تارىخىدا نۇرغۇن كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان ۋەقەلەر يۈز بەرگەن، ئەمما «بىر بوۋاقنىڭ ئىككى قېتىم تۇغۇلۇشى» دېگەن سۆز نۇرغۇن كىشىلەر ئۈچۈن خۇددىي بىر رومان ياكى كىنو سىنارىيەسىدەك تۇيۇلىشى مۇمكىن. لېكىن، ئامېرىكىلىق مارگارېت بومېر (Margaret Boemer) ۋە ئۇنىڭ قىزى لىنىلى (Lynlee) نىڭ بېشىدىن ئۆتكەنلىرى بىزگە زامانىۋى تېببىي تېخنىكىنىڭ ھاياتلىقنى ساقلاپ قېلىشتا قانداق چەكلەرنى بۇزۇپ تاشلىيالايدىغانلىقىنى ئىسپاتلاپ بەردى. لىنىلى ھەقىقەتەن ئانىسىنىڭ قورسىقىدىن بىر قېتىم ئوپېراتسىيە ئۈچۈن چىقىرىلىپ، قايتا سېلىنغان ۋە بىر قانچە ئايدىن كېيىن رەسمىي ھالدا دۇنياغا كەلگەن.

2026-يىلى 2-ئاينىڭ 26-كۈنى، ھاياتلىق تارىخىدىكى ئىنتايىن ئاز ئۇچرايدىغان بىر تېببىي مۆجىزە ۋۇخەن ئۇنىۋېرسىتېتى جۇڭنەن دوختۇرخانىسىدا يۈز بەردى. 24 ياشلىق ئۇيغۇر ھامىلىدار 20 دىن ئارتۇق تېببىي خادىمنىڭ بىرلىكتە تىرىشىشى نەتىجىسىدە ، بىر ئوغۇل، تۆت قىز بولۇپ جەمئىي بەش بوۋاقنى ساق-سالامەت دۇنياغا كەلتۈردى. بۇ ۋەقە پەقەت بىر ئائىلىنىڭ خۇشاللىقىلا بولۇپ قالماستىن، بەلكى تەبىئىي ھامىلىدار بولۇش نىسبىتى 60 مىليوندا بىرلا قېتىم كۆرۈلىدىغان دۇنياۋى تېببىي مۆجىزە دەپ باھالاندى.

يېڭى ئاتا-ئانىلار ئۈچۈن، بوۋاقنىڭ زاكىسىنى (diaper) ئېچىش خۇددى بىر سىرلىق قۇتىنى ئاچقاندەك بولىدۇ — ئىچىدە نېمە بارلىقىنى ھەرگىز ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولمايدۇ. بوۋاقنىڭ چوڭ تەرىتىنىڭ رەڭگى، شەكلى ۋە قېتىم سانىدىكى ئۆزگىرىشلەر يېڭى ئاتا-ئانىلارنى دائىم ئەندىشىگە سالىدۇ: «بۇ نورمالمۇ؟»، «بالام قەۋزىيەت بولۇپ قالدىمۇ؟»

توڭلاتقۇ ھازىرقى زامان ئائىلە تۇرمۇشىدا كەم بولسا بولمايدىغان مۇھىم ئېلېكتر سايمانلىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندى. ئۇ يېمەكلىكلەرنىڭ يېڭىلىقىنى ساقلاش، باكتېرىيەلەرنىڭ كۆپىيىشىنى چەكلەش ۋە يېمەكلىك ئىسراپچىلىقىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا زور رول ئوينايدۇ. بولۇپمۇ يازنىڭ تومۇز ئىسسىق كۈنلىرىدە، تېمپېراتۇرا 30 سېلسىيە گىرادۇستىن ئېشىپ كەتكەندە، گۆش مەھسۇلاتلىرى نورمال شارائىتتا بىر نەچچە سائەت ئىچىدىلا سېسىپ بۇزۇلۇپ قالىدۇ. نۇرغۇن كىشىلەر گۆشنى توڭلاتقۇنىڭ توڭلىتىش بۆلمىسىگە سېلىپ قويسىلا، ئۇنى مەڭگۈلۈك «بىخەتەر» دەپ قارايدۇ. ئەمەلىيەتتە، توڭلىتىلغان گۆشنىڭمۇ ئۆزىگە خاس ساقلىنىش مۇددىتى ۋە ئىلمىي تەلەپلىرى بولىدۇ.