نۇرمەمەت دوختۇر

ئادەم بەدىنى ناھايىتى مۇرەككەپ بىر سىستېما بولۇپ، ھەر بىر ئەزا ۋە مۇسكۇلنىڭ ئۆزىگە خاس فۇنكسىيەسى بار. بويۇن قىسمى بېشىمىزنى گەۋدىمىز بىلەن تۇتاشتۇرىدىغان مۇھىم ئورۇن بولۇپ، ئۇنىڭ تەۋرىنىشى، تايىنىشى ۋە مېڭىگە قان يەتكۈزۈش قاتارلىق ھەرىكەتلىرى بويۇن چوڭقۇر مۇسكۇللىرىنىڭ خىزمىتى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. بۇ مۇسكۇللار بېشىمىزنىڭ تۇرۇشىنى ساقلاپلا قالماي، يەنە بويۇننىڭ ئەتراپىدىكى نېرۋا ۋە قان تومۇرلارنى قوغداشتا مۇھىم رول ئوينايدۇ. ئۇلارنىڭ فۇنكسىيەسىنى چۈشىنىش ئارقىلىق، بويۇن ئاغرىقىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە داۋالاشقا ياردەم بېرەلەيمىز.

باش ۋە بويۇن قىسمى ئىنسان بەدىنىدىكى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە مۇھىم رايونلارنىڭ بىرى. بۇ رايوندا نۇرغۇنلىغان ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە ئەزالار، مۇسكۇللار، قان تومۇرلار ۋە نېرۋىلار گۇرۇپپىلىشىپ، كۆرۈش، ئاڭلاش، پىكىر قىلىش، يۇتۇش ۋە نەپەسلىنىش قاتارلىق ھەرىكەتلەرنى ئىجرا قىلىدۇ. بۇ ماقالە باش ۋە بويۇن قىسمىنىڭ ئوڭ تەرەپ ئاناتومىيىسىنى، بولۇپمۇ مۇسكۇل، قان تومۇر ۋە نېرۋىلارنىڭ ئورۇنلىشىشى ۋە فۇنكسىيەسىنى تەپسىلىي چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ.

قالقان بەز (Thyroid Gland) ۋە قالقان يان بەز (Parathyroid Glands) بويۇن رايونىغا جايلاشقان ئىچكى ئاجراتما بەزلىرى بولۇپ، بەدەننىڭ مېتابولىزمى، كالتسىي تەڭپۇڭلۇقى ۋە ئومۇمىي سالامەتلىكىدە ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ. بۇ بەزلەر ئىشلەپچىقارغان ھورمونلار بەدەننىڭ نۇرغۇن فۇنكسىيەسىنى تەڭشەيدۇ. ئۇلارنىڭ نورمال ئىشلىشى ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە.

ﺳﺎﻻﻣﻪﺗﻠﯩﻜﻰ ﻧﻮﺭﻣﺎﻝ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﯚﺗﯩﺪﻩ ﺳﯘ %95، ﺧﯩﻤﯩﻴﯩﯟﻯ ﺗﻪﺭﻛﯩﺒﻠﻪﺭ %5ﻧﻰ ﺗﻪﺷﻜﯩﻞ ﻗﯩﻠﯩﺪﯗ. ﺋﯚﺗﺘﯩﻜﻰ ﺧﯩﻤﯩﻴﯩﯟﻯ ﺗﻪﺭﻛﯩﺒﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻧﯩﺴﺒﯩﺘﯩﺪﻩ ﺋﯚﺯﮔﯩﺮﯨﺶ ﺑﻮﻟﺴﺎ ﺧﻮﻟﯧﺴﺘﯧﺮﯨﻦ ﻳﺎﻛﻰ ﺋﯚﺕ ﺑﻮﻳﺎﻗﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻗﻮﻳﯘﻗﻠﯘﻕ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﺴﻰ ﺋﯧﺸﯩﭗ ﻛﯧﺘﯩﭗ، ﺗﻮﻳﯘﻧﯘﺵ ﮪﺎﻟﯩﺘﻰ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ-ﺩﻩ، ﺋﯘﺷﺸﺎﻕ ﻛﺮﯨﺴﺘﺎﻝ ﮪﺎﺳﯩﻞ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ. ﺑﯘ ﺋﯘﺷﺸﺎﻕ ﻛﯩﺮﯨﺴﺘﺎﻝ ﺗﻪﺩﺭﯨﺠﯩﻲ ﭼﻮﯕﯩﻴﯩﭗ ﺗﺎﺷﻘﺎ ﺋﺎﻳﻠﯩﻨﯩﺪﯗ، ﺋﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻘﺎ، ﺋﯚﺕ ﺧﺎﻟﺘﯩﺴﻰ ﻳﺎﻟﻠﯘﻏﻼﻧﺴﺎ ﻳﺎﻛﻰ ﺋﯚﺕ ﻧﻪﻳﭽﯩﺴﯩﺪﻩ ﺳﺎﺯﺍﯕﺴﯩﻤﺎﻥ ﻗﯘﺭﺗﻼﺭ ﭘﻪﻳﺪﺍ ﺑﻮﻟﺴﺎ ﺧﻮﻟﯧﺴﺘﯧﺮﯨﻦ، ﺋﯚﺕ ﺑﻮﻳﺎﻗﻠﯩﺮﻯ ﯞﻩ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﯩﻢ ﻛﺎﻟﺘﺴﯩﻲ ﻣﺎﺩﺩﯨﻠﯩﺮﻯ ﭼﻮﯕﯩﻴﯩﭗ ﺋﯚﺕ ﺗﯧﺸﯩﻐﺎ ﺋﺎﻳﻠﯩﻨﯩﺪﯗ.

كىشىنى تېخىمۇ ھەيران قالدۇرىدىغىنى شۇكى، بۇ بىر ئەۋلاد ياشلار بەك مايلىق يېمەكلىكلەرنى يېمىگەن، نۇرغۇن كىشىلەر يەنىلا بەدەن چېنىقتۇرۇۋاتىدۇ، كالورىيەنى كونترول قىلىۋاتىدۇ، بالدۇر ئۇخلاپ، بالدۇر قوپۇۋاتىدۇ، نېمىشقا دىيابېت كېسىلىگە گىرىپتار بولۇپ قالىدۇ؟

مېڭە ئاستى بېزى (Pituitary Gland) مېڭىنىڭ ئاستىغا جايلاشقان، نوقۇت چوڭلۇقىدىكى بىر ئىچكى ئاجراتما بېزى بولۇپ، بەدەندىكى ھورمون تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاشتا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. ئۇ بەدەننىڭ ئۆسۈشى، مېتابولىزمى، جىنسىي ئىقتىدارى ۋە كۆپىيىش فۇنكسىيەسىنى كونترول قىلىدىغان باشقا بەزلەرنى باشقۇرىدىغانلىقى ئۈچۈن «باشقۇرغۇچى بەز» دەپمۇ ئاتىلىدۇ. بۇ ماقالىدە مېڭە ئاستى بېزىنىڭ قۇرۇلمىسى، فۇنكسىيەسى ۋە قان بىلەن تەمىنلىنىش سىستېمىسى تەپسىلىي تونۇشتۇرۇلىدۇ.

كۆكرەك بېزى (تېمۇس بېزى) ئىنسان بەدىنىنىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسىدىكى ئىنتايىن مۇھىم ئەزالارنىڭ بىرى بولۇپ، كۆكرەك قىسمىغا، ئۆپكە ۋە يۈرەكنىڭ ئوتتۇرىسىغا، كاناينىڭ ئالدى تەرىپىگە جايلاشقان. ئۇ ئاساسلىقى تې لىمفا ھۈجەيرىلىرىنىڭ يېتىلىشى ۋە پەرقلەندۈرۈلۈشىگە مەسئۇل بولۇپ، بەدەننىڭ كېسەللىك قوزغاتقۇچى مىكروبلارغا قارشى تۇرۇش ئىقتىدارىنى كاپالەتلەندۈرىدۇ. كۆكرەك بېزى بولۇپمۇ بالاغەتكە يەتمىگەن بالىلاردا پائال بولۇپ، ياش چوڭايغانچە تەدرىجىي كىچىكلەيدۇ ۋە فۇنكسىيەسى ئاجىزلايدۇ.

بۆرەك ئۈستى بېزى ئىنسان بەدىنىدىكى كىچىك، ئەمما ئىنتايىن مۇھىم ئىچكى ئاجراتما بېزى بولۇپ، ھەر بىر بۆرەكنىڭ ئۈستىدە ئورۇنلاشقان. بۇ بەزنىڭ ئاساسلىق فۇنكسىيەسى ھورمون ئىشلەپچىقىرىش ئارقىلىق بەدەندىكى نۇرغۇن جانلىق فۇنكسىيەلەرنى، مەسىلەن، مېتابولىزىم، ئىممۇنىتېت سىستېمىسى، قاندىكى قەنت مىقدارى، قان بېسىمى ۋە بېسىمغا بولغان ئىنكاس قاتارلىقلارنى تەڭشەش. ئۇنىڭ مۇرەككەپ قۇرۇلمىسى ۋە ھورمونلىرى ھاياتلىقنى ساقلاپ قېلىشتا ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ.

بارماق تىرنىقى ئىنسان بەدىنىنىڭ بىر قىسمى بولۇپ، گەرچە كىچىك تۇرىدۇ، ئەمما ئۇنىڭ فۇنكسىيەسى ناھايىتى مۇھىم. تىرناق بارماق ئۇچىنى قوغداش بىلەن بىرگە، نازۇك ھەرىكەتلەرنى ئىجرا قىلىش، نەرسىلەرنى تۇتۇش ۋە تېرىش قاتارلىق ئىشلاردا ئاساسىي رول ئوينايدۇ. ئۇ يەنە بەدەن ساغلاملىقىنىڭ ئەينىكى بولۇپ، تىرناقنىڭ رەڭگى، شەكلى ۋە سۈپىتىدىكى ئۆزگىرىشلەر بەزى كېسەللىكلەرنىڭ سىگنالى بولۇشى مۇمكىن.

بۇرۇن ئادەم بەدىنىدىكى مۇھىم ئەزالارنىڭ بىرى بولۇپ، نەپەسلىنىش ۋە پۇراقنى ھېس قىلىشتا ئاساسلىق رول ئوينايدۇ. بۇرۇننىڭ ئىچكى قىسمى مۇرەككەپ تۈزۈلۈشكە ئىگە بولۇپ، ئوخشىمىغان قىسىملار ئۆز ئالدىغا ئالاھىدە فۇنكسىيەلەرنى ئىجرا قىلىدۇ. بۇ ماقالىدە بۇرۇننىڭ پۇراش رايونى ۋە ئۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك قىسىملار تەپسىلىي تونۇشتۇرۇلىدۇ، شۇنداقلا ئۇلارنىڭ ئىقتىدارلىرى ۋە ئۆز-ئارا باغلىنىشى ئۈستىدە توختىلىنىدۇ.