نۇرمەمەت دوختۇر

يامغۇرلۇق ۋە نەملىك يۇقىرى كۈنلەردە بوغۇم ئاغرىقىنىڭ كۈچىيىپ كېتىشى نۇرغۇن كىشىلەرگە تونۇشلۇق بولغان بىر ھادىسە. گەرچە ئۇزۇن يىللارغىچە بۇ پەقەت بىر خىل «كونىلارنىڭ گېپى» دەپ قارالغان بولسىمۇ، ئەمما زامانىۋى تېبابەتچىلىك ھاۋا بېسىمى، نەملىك ۋە تېمپېراتۇرىنىڭ ئادەم بەدىنىگە كۆرسىتىدىغان فىزىكىلىق تەسىرىنى ئىسپاتلاپ چىقتى. بۇ جەرياندا بارومېتىرلىق بېسىمنىڭ تۆۋەنلىشى بوغۇم ئەتراپىدىكى توقۇلمىلارنىڭ كېڭىيىشىگە ۋە نېرۋىلارنىڭ غىدىقلىنىشىغا سەۋەب بولىدۇ.

تاماقتىن كېيىنلا جىنسىي مۇناسىۋەت قىلىش بەدەننىڭ ھەزىم قىلىش سىستېمىسى ۋە يۈرەك قان تومۇر سىستېمىسىغا قوشۇمچە بېسىم ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن. بۇ جەرياندا قاننىڭ ئايلىنىشى ئاشقازانغا مەركەزلەشكەچكە، جىسمانىي ھەرىكەت قىلىش ھەزىم قىلىشنى قىيىنلاشتۇرۇپ، ھارغىنلىق ھېس قىلدۇرىدۇ.

قاندىكى ئېلېكترولىتلار بەدەن سۇيۇقلۇقىدىكى ئېلېكتر زەرەتلەنگەن مىنېرال ماددىلار بولۇپ، ئۇلار نېرۋا سىستېمىسى، مۇسكۇللارنىڭ قىسقىرىشى ۋە بەدەننىڭ سۇ تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاشتا ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ. بۇ ماقالىدە ئېلېكترولىتلارنىڭ تۈرلىرى، سالامەتلىكە بولغان تەسىرى ۋە تەڭپۇڭلۇقى بۇزۇلغاندا كۆرۈلىدىغان ئالامەتلەر تەپسىلىي بايان قىلىنىدۇ.

ئىنسان مېڭىسى خۇددى ئىشلىتىلگەنچە ئۆتكۈرلىشىدىغان بىر قورالغا ئوخشايدۇ. يېشىمىزنىڭ چوڭىيىشىغا ئەگىشىپ، نېرۋا ھۈجەيرىلىرى ئارىسىدىكى ئالاقە تەدرىجىي ئاستىلاپ، بىلىش ئىقتىدارىدا چېكىنىش كۆرۈلۈشكە باشلايدۇ. ئەمما زامانىۋى نېرۋا ئىلمى بىزگە شۇنى ئىسپاتلىدىكى، يېڭى بىر بىلىم ياكى ماھارەت ئۆگىنىش مېڭىنى «ياش» تۇتۇشنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك ئۇسۇلىدۇر. بۇ جەريان پەقەتلا ئۇچۇر توپلاش ئەمەس، بەلكى مېڭىنىڭ قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش ۋە قايتىدىن شەكىللەندۈرۈش جەريانىدۇر.

زامانىۋى شەھەر تۇرمۇشى بىزنى ھەر خىل ئاۋازلار قورشاۋىدا قالدۇردى. زاۋۇت-كارخانىلارنىڭ شاۋقۇنى، قاتناش قوراللىرىنىڭ غوڭۇلداشلىرى، قۇرۇلۇش مەيدانلىرىدىكى گۈرۈلدىگەن ئاۋازلار ۋە بىز دائىم ئىشلىتىدىغان قۇلاقلىق ئاۋازلىرى ئاستا-ئاستا بىزنىڭ ئاڭلاش سېزىمىمىزنى خوراتماقتا. شاۋقۇنلۇق مۇھىتنىڭ ئاڭلاش قابىلىيىتىگە سالىدىغان زىيىنى بىر كۈندىلا كۆرۈلمەيدىغان، بەلكى يىللارنىڭ ئۆتۈشى بىلەن جۇغلىنىپ بارىدىغان سىم-سىم زەربىدۇر. نۇرغۇن كىشىلەر ئاڭلاش ئىقتىدارىدا كۆرۈنەرلىك مەسىلە كۆرۈلمىگۈچە بۇ خەتەرگە سەل قارايدۇ، ئەمما بۇ جەرياندا ئاڭلاش ئەزالىرىدا ئەسلىگە كەلتۈرگىلى بولمايدىغان زەخمىلەر شەكىللىنىپ بولغان بولىدۇ.

چاچ چۈشۈش ھازىرقى زامان كىشىلىرى دۇچ كېلىۋاتقان ئەڭ چوڭ مەسىلىلەرنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ پەقەت گېن بىلەنلا مۇناسىۋەتلىك ئەمەس، بەلكى كۈندىلىك تۇرمۇشتىكى بېسىم، ئوزۇقلۇق قۇرۇلمىسى ۋە باشقا فىزىئولوگىيەلىك ئامىللارنىڭ بىرىكمە نەتىجىسىدۇر.

ئەركەكلەرنىڭ سالامەتلىكى، بولۇپمۇ كۆپىيىش سىستېمىسىنىڭ ساغلاملىقى جەمئىيەتتە كۆپىنچە ئەھۋاللاردا تارتىنىش ياكى سەل قاراش سەۋەبىدىن سىرتتا قالدۇرۇلۇپ كېلىۋاتقان تېمىلارنىڭ بىرىدۇر. جىنسىي ئەزا راكى (پېنىس راكى) گەرچە باشقا راك تۈرلىرىگە قارىغاندا بىر قەدەر ئاز كۆرۈلسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ خەۋپى ۋە تۇرمۇش سۈپىتىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى ئىنتايىن يۇقىرىدۇر. بۇ خىل كېسەللىكنى بالدۇر بايقاش داۋالاشنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇشىدىكى ئەڭ ھالقىلىق ئامىل ھېسابلىنىدۇ.

كۈندىلىك تۇز ئىستېمالىنى 6 گرامدىن ئاشۇرماسلىق ساغلاملىق ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم. بۇ ماقالىدە 6 گرام تۇزنى قانداق مۆلچەرلەش، يوشۇرۇن تۇزلار ھەققىدە توختىلىمىز.

بىز ياشاۋاتقان دۇنيا ھەر خىل گۈزەل رەڭلەر بىلەن تولغان. قىپقىزىل گۈللەردىن تارتىپ يېميېشىل يوپۇرماقلارغىچە، سۈپسۈزۈك ئاسمادىن تارتىپ رەڭگارەڭ ھەسەن-ھۈسەنگىچە بولغان بۇ رەڭلەر ھاياتىمىزغا ئۆzgىچە لەززەت بېغىشلايدۇ. ئەمىسە، ئادەم كۆزى بۇ مۇرەككەپ ۋە گۈزەل رەڭلەرنى قانداق ھېس قىلىدۇ ۋە ئۇلارنى قانداق پەرقلەندۈرىدۇ؟ بۇ بىر مۇرەككەپ فىزىكىلىق ۋە بىئولوگىيەلىك جەريان بولۇپ، كۆز ۋە مېڭىنىڭ مۇكەممەل ھەمكارلىشىشىنى تەلەپ قىلدۇ.

ئەرلەردە جىنسىي مۇناسىۋەتتىن كېيىن زەكەرنىڭ مەلۇم ۋاقىت قايتا قايىم بولالماسلىقى «جىنسىي ئاكتىپسىزلىق مەزگىلى» دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ فىزىئولوگىيەلىك جەريان بولۇپ، ھورمونلارنىڭ ئۆزگىرىشى ۋە نېرۋا سىستېمىسىنىڭ تەڭشىلىشى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك.