نۇرمەمەت دوختۇر

شىكەر كېسىلى (Diabetes) ئۇزۇن مەزگىللىك ۋە سىستېمىلىق بىر خىل كېسەللىك بولۇپ، ئۇ پەقەت قان قەنتىنىڭ ئۆرلەپ كېتىشى بىلەنلا چەكلەنمەستىن، بەلكى بەدەندىكى ئەزا ۋە ئەزالارنىڭ خىزمىتىگە، بولۇپمۇ نېرۋا ۋە قان تومۇر سىستېمىسىغا ئېغىر تەسىرلەرنى كۆرسىتىدۇ. شىكەر كېسىلى بار بىمارلار ئۈچۈن پۇت پەرۋىشى ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە. نۇرغۇن مۇتەخەسسىسلەر بىمارلارنىڭ ھەر كۈنى ئۇخلاشتىن بۇرۇن پۇتنىڭ ئاستىنى ئەستايىدىل تەكشۈرۈشىنى تەۋسىيە قىلىدۇ. بۇ ئادەت قارىماققا ئاددىيدەك كۆرۈنسىمۇ، ئەمما ئۇ كەلگۈسىدىكى ئېغىر ئەگەشمە كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىشتىكى ئەڭ ئۈنۈملۈك قەدەم ھېسابلىنىدۇ.

بالىلارنىڭ ئۆزئارا تارتىشىپ قېلىشى ياكى جېدەللىشىشى ھەر بىر ئائىلىدە كۆرۈلىدىغان نورمال ئەھۋال. مەيلى ئاكا-سىڭىللار بولسۇن ياكى دوستلار بولسۇن، تارتىشىش بالىلارنىڭ ئىجتىمائىي ئالاقە ئۆگىنىش جەريانىدىكى بىر قىسمىدۇر. گەرچە بۇ ئەھۋال ئاتا-ئانىلارنى زېرىكتۈرسە ۋە ئاچچىقلاندۇرسىمۇ، ئەمەلىيەتتە بۇ بالىلارغا مەسىلە ھەل قىلىش، ھېسداشلىق قىلىش ۋە ئۆزئارا ھۆرمەت قىلىشنى ئۆگىتىدىغان ئەڭ ياخشى پۇرسەت ھېسابلىنىدۇ.

بالىلارنىڭ قۇلىقىدىن يىرىڭ ئېقىش، ئادەتتە قۇلاق يولى ياكى ئوتتۇرا قۇلاقتا بىرەر ياللۇغلىنىش بارلىقىنىڭ سىگنالىدۇر. بولۇپمۇ كىچىك بالىلاردا يۇقۇملىنىشقا قارشى تۇرۇش كۈچى تۆۋەن بولغاچقا، زۇكام ياكى گال ئاغرىقىدىن كېيىن قۇلاق ياللۇغى ئاسانلا كېلىپ چىقىدۇ. بۇ ئەھۋال كۆرۈلگەندە ئاتا-ئانىلار ئالدىراپ كەتمەسلىكى، شۇنداقلا قالايمىقان دورا ئىشلەتمەسلىكى كېرەك.

ئامېرىكا كانگېن تەتقىقات مەركىزىنىڭ (AdventHealth Research Institute) ئەڭ يېڭى تەتقىقاتىغا قارىغاندا، بىر يىل بويىچە دائىم ۋە تەرتىپلىك چېنىقىشنى داۋاملاشتۇرغان چوڭلارنىڭ مېڭە فىزىئولوگىيەلىك يېشى سىستېمىلىق چېنىقمىغانلارغا قارىغاندا بىر ياشقا يېقىن ياشارغان. مېڭە ساغلاملىقىنى قوغداش پۈتۈن بىر ئۆمۈرلۈك دەرس بولۇپ، بۇ تەتقىقات كۈندىلىك تۇرمۇشتىكى ئوكسىگېنلىق ھەرىكەتنىڭ مېڭە قېرىشىنى كېچىكتۈرۈشتىكى مۇھىم رولىنى ئىسپاتلاپ بەردى.

ئاۋسترالىيە گىرىففىس ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ (Griffith University) ئەڭ يېڭى تەتقىقاتى شۇنى كۆرسەتتىكى، ياشانغانلار كېچىسى 24 سېلسىيە گرادۇسلۇق ياتاق مۇھىتىدا ئۇخلىغاندا، ئۇيقۇ جەريانىدىكى بېسىم رېئاكسىيەسى كۆرۈنەرلىك تۆۋەنلەيدىكەن. بۇ بايقىلىش ياتاق تېمپېراتۇرىسىنىڭ بەدەن ئىقتىدارىنىڭ كېچىلىك ئەسلىگە كېلىشىدىكى مۇھىملىقىنى يەنە بىر قېتىم ئىسپاتلىدى، چۈنكى بۇ ئامىل ئىلگىرى كىشىلەر تەرىپىدىن دائىم سەل قارىلىپ كەلگەن ئىدى.

دۇنيادىكى تۇنجى ئۆپكە راكىغا قارىتىلغان تىنىق يولى (تۇمان سۈمۈرۈش تىپىدىكى) گېن داۋالاش ئۇسۇلى كىلىنىكىلىق سىناقلاردا كۆرۈنەرلىك ئۈنۈم بېرىپ، داۋالاش ساھەسىدە زور غولغولا قوزغىدى. ئامېرىكا يېمەكلىك ۋە دورا نازارەت قىلىپ باشقۇرۇش ئىدارىسى (FDA) بۇ يېڭى تېخنىكىغا «قايتا يېتىلدۈرۈش مىدىتسىناسى ئىلغار داۋالاش گۇۋاھنامىسى» (RMAT) بەردى. بۇ نۆۋەتلىك تەستىق دورىنىڭ بازارغا سېلىنىش سۈرئىتىنى تېزلىتىپ، كېسىلى ئېغىر ئۆپكە راكى بىمارلىرىغا تېزدىن ئۈمىد بېغىشلىشى مۇمكىن.

ئامېرىكا غەربىي شىمال ئۇنىۋېرسىتېتى (Northwestern University) نىڭ ئالىملىرى ئىنسانلارنىڭ ئومۇرتقا يۇلۇن زەخىملىنىشىنى تەتقىق قىلىشتا ھازىرغىچە بولغان ئەڭ ئىلغار «ئەزالارغا ئوخشاش قۇرۇلما» مودېلىنى ياساپ چىقتى. بۇ مودېل ئومۇرتقا ئارغامچىسى زەخىملىنىشنىڭ مۇھىم پاتولوگىيەلىك ئالاھىدىلىكلىرىنى ئېنىق تەقلىد قىلالايدىغان بولۇپ، يېڭى تىپتىكى نېرۋا ئەسلىگە كەلتۈرۈش داۋالاش ئۇسۇللىرىنى سىناق قىلىش ئۈچۈن يۇقىرى ئۈنۈملۈك سۇپا بىلەن تەمىنلەيدۇ.

بالىلارنىڭ بوي ئېگىزلىكى ۋە جىسمانىي تەرەققىياتى ئاتا-ئانىلار ئەڭ كۆڭۈل بۆلىدىغان مەسىلىلەرنىڭ بىرى. نۇرغۇن ئاتا-ئانىلار بالىسىنىڭ بويىنىڭ تەڭتۇشلىرىدىن پاكار بولۇپ قېلىشىدىن ئەنسىرەيدۇ. ئەمەلىيەتتە، بوي ئۆسۈش مۇرەككەپ بىر بىئولوگىيەلىك جەريان بولۇپ، ئۇنىڭغا گېن، ئوزۇقلۇق، تۇرمۇش ئادىتى ۋە ساغلاملىق ئەھۋالى قاتارلىق نۇرغۇن ئامىللار تەسىر كۆرسىتىدۇ. بوي ئۆسمەسلىكنىڭ سەۋەبىنى ۋاقتىدا بايقاش ۋە تەدبىر قوللىنىش بالىنىڭ كەلگۈسىدىكى جىسمانىي تەرەققىياتى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم.

بىز ھەر قېتىم مۇچ يەپ بولغاندىن كېيىن، ئاشقازىنىمىز ئوتتەك قىزىپ كەتكەندەك ھېس قىلىمىز. شۇنىڭ بىلەن «ئاچچىق يېسە ئاشقازاننى زەخىملەندۈرىدۇ» دەيدىغان خاتا قاراش بار. ئۇنداقتا، مۇچ راستتىنلا ئاشقازاننى زەخىملەندۈرەمدۇ؟

تۇخۇم «تەبىئىي ئوزۇقلۇق ئامبىرى» دەپ ئاتىلىدۇ، لېكىن ئۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك تالاش-تارتىشلار ئەزەلدىن توختاپ قالمىدى. بەزىلەر ھەر كۈنى تۇخۇم يېگەندە خولېستېرىن مىقدارى ئېشىپ كېتىدۇ دەيدۇ، يەنە بەزىلەر بۇنى ئەڭ تېجەشلىك ئاقسىل مەنبەسى دەيدۇ. ھەر كۈنى تۇخۇم يېيىشنى داۋاملاشتۇرغان ياشانغانلارنىڭ بەدىنىدە زادى قانداق ئۆزگىرىشلەر بولىدۇ؟ بىز ئىلىم پەن ئارقىلىق گەپ قىلايلى.