نۇرمەمەت دوختۇر

كۆپىنچە كىشىلەر تەشۋىشلىنىش، روھىي جەھەتتىن بىئارام بولۇش ياكى زىيادە جىددىيلىشىشنى پەقەت مېڭە ياكى پسىخىكىلىق بېسىم بىلەنلا مۇناسىۋەتلىك دەپ قارايدۇ. بىراق زامانىۋى تىببىي تەتقىقاتلار شۇنى كۆرسەتتىكى، ئۈچەي بىلەن مېڭە ئوتتۇرىسىدا ئىنتايىن زىچ بىر ئالاقە تورى مەۋجۇت بولۇپ، ئۈچەي ساغلاملىقىنىڭ ياخشى بولماسلىقى بىۋاسىتە روھىي ھالەتنىڭ قالايمىقانلىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.

بوۋىقىڭىز سىزنىڭ قوشۇقىڭىزنى تارتىۋېلىپ، قولىنى يېمەكلىك قاچىسىغا تىقىشقا باشلىدىمۇ؟ ئەگەر شۇنداق بولسا، ئۇ سىزگە مۇھىم بىر سىگنال بېرىۋاتقان بولۇشى مۇمكىن: «مەن ئۆزۈم يېگۈم بار!». بۇ بوۋاقنىڭ تەرەققىياتىدىكى ھاياجانلىق بىر يېڭى باسقۇچ — بارماق يېمەكلىكلىرى  نى باشلاشنىڭ ۋاقتى كەلگەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ.

كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە تىزگىنلەش مەركىزى (CDC) ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىكى ئەڭ مۇھىم بولغان جامائەت ساغلاملىقى ئورگىنى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى پۈتكۈل دۇنيا مىقياسىدا يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرنى نازارەت قىلىش ۋە تىببىي تەتقىقاتلارغا يېتەكچىلىك قىلىدىغان نوپۇزلۇق ئاپپاراتتۇر.

ئاشقازان چىقىش ئېغىزى بۇرمىسىمان تاياقچە باكتېرىيەسى ئاشقازان كېسەللىكلىرىنىڭ مۇھىم قوزغاتقۇچىسى بولۇپ، گەرچە ئۇ ئاشقازان راكى بىلەن مەلۇم مۇناسىۋەتكە ئىگە بولسىمۇ، ئەمما يۇقۇملانغان ھەر بىر كىشىنىڭ راكقا گىرىپتار بولۇشى ناتايىن.

بوۋىقىڭىزنىڭ 6-9 ئايلىق مەزگىلى — ئۇنىڭ كىچىككىنە دۇنياسىنىڭ پۈتۈنلەي ئۆزگىرىدىغان، ھاياجانغا تولغان بىر دەۋرىدۇر. ئىلگىرى ياتقان جايىدىلا دۇنيانى كۆزىتىدىغان بوۋاق ئەمدى ئۆزلۈكىدىن ئولتۇرۇپ، ئۆمىلەپ ۋە ھەتتا بىر نەرسىلەرنى تۇتۇپ تىك تۇرۇپ، دۇنيانى يېڭى بىر نۇقتىدىن كۆرۈشكە باشلايدۇ. بۇ ئۇنىڭ مۇستەقىللىقكە قاراپ تاشلىغان تۇنجى چوڭ قەدىمى بولۇپ، ھەر بىر يېڭى ھەرىكەت ئۇنىڭ مېڭە ۋە جىسمانىي تەرەققىياتىدىكى مۇھىم بىر بۆسۈشتۇر.

ئۆمۈچۈك مەڭ تېببىي تىلدا ئۆمۈچۈك شەكىللىك قان تومۇر ئۆسمىسى دەپ ئاتىلىدىغان بولۇپ، ئۇ تېرىنىڭ يۈز قىسمىدىكى كىچىك قان تومۇرلارنىڭ غەيرىي نورمال كېڭىيىشىدىن شەكىللىنىدۇ. نۇرغۇن كىشىلەر بۇنى ئادەتتىكى تېرە مەسىلىسى دەپ ئويلاپ سەل قارىسىمۇ، ئەمما ئۇ بەزىدە جىگەر ساغلاملىقىنىڭ جىددىي سىگنالى بولۇپ قېلىشى مۇمكىن.

ياش، جۇشقۇن ۋە ساغلام تېرە ھەر بىر ئايالنىڭ ئارزۇسى! قىممەت باھالىق گىرىم بۇيۇملىرىغا تايىنىشتىن بۇرۇن، تەبىئەتنىڭ بىزگە ئاتا قىلغان سوۋغاتلىرىغا، يەنى شىرنىلىك ۋە تەملىك مېۋىلەرگە كۆز يۈگۈرتۈپ باقايلى! بەزى مېۋىلەرنىڭ تېرىنى ئاسراش، نەملىكتە ساقلاش، ھەتتا قېرىشنىڭ ئالدىنى ئېلىشتىكى رولى ھەقىقەتەن سېھىرلىك دەرىجىدە! بۈگۈن بىز سىزگە تېرىڭىزنى تېخىمۇ گۈزەل، پارقىراق ۋە جەلپكار قىلىدىغان 5 خىل مېۋىنى تونۇشتۇرىمىز. ئۇنداقتا، تەبىئىي گۈزەللىك سەپىرىگە بىللە ئاتلاندۇق!

ئالەم بوشلۇقىغا ئۇچۇش ئىنسانىيەتنىڭ ئەڭ قىيىن ۋە خەتەرلىك پائالىيەتلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ ئالەم ئۇچقۇچىلىرىدىن پەۋقۇلئاددە جىسمانىي ساپالا ۋە پىسخىكىلىق تاقابىل تۇرۇش ئىقتىدارىنى تەلەپ قىلىدۇ. بۇ ماقالىدە بىز ناسا ۋە باشقا ئالەم قاتنىشى ئىدارىلىرىنىڭ ئالەم ئۇچقۇچىلىرىنى تاللاشتىكى تىببىي ئۆلچەملىرى ۋە كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان سالامەتلىك سىناقلىرى ئۈستىدە توختىلىمىز.

NASA ئار تېمىس 2 ۋەزىپىسىدىكى ئالەم ئۇچۇش خادىملىرى تەرىپىدىن چوڭقۇر ئالەم بوشلۇقىدىن تارتىلغان تۇنجى تۈركۈمدىكى يەرشارى سۈرەتلىرىنى ئېلان قىلدى. بۇ سۈرەتلەر ئىنسانىيەتنىڭ ئارىدىن 50 يىلدىن كۆپرەك ۋاقىت ئۆتكەندىن كېيىن، يەنە بىر قېتىم يەر شارىنى يىراق ئارىلىقتىن كۆرۈشى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.

ئاتا-ئانىلار ئۈچۈن پەرزەنتىنىڭ بوي ئېگىزلىكى ۋە ئۆسۈپ يېتىلىشى ھەمىشە ئەڭ كۆڭۈل بۆلىدىغان مەسىلىلەرنىڭ بىرى. «بالام يەنە ئۆسەمدۇ؟»، «ئۇنىڭ ئاخىرقى بويى قانچىلىك بولار؟» دېگەندەك سوئاللار كۆپچىلىكنىڭ كۆڭلىدە بولىدۇ. بۇ سوئاللارغا جاۋاب بېرىشتە، بالىنىڭ كالىندار يېشى (Chronological age) ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ «سۆڭەك يېشى» (Bone Age) تېخىمۇ مۇھىم ۋە ئىلمىي بىر كۆرسەتكۈچ ھېسابلىنىدۇ. ئۇنداقتا سۆڭەك يېشى دېگەن نېمە؟ ئۇ قانداق باھالىنىدۇ؟ ئۇنىڭ ئەھمىيىتى قەيەردە؟