لېمفا سىستېمىسى: بەدەننىڭ سىرلىق مۇداپىئە ۋە تازىلاش تورى
ئىنسان بەدىنى بىر مۇرەككەپ ماشىنىغا ئوخشايدۇ، بۇ ماشىنىنىڭ نورمال ئىشلىشى ئۈچۈن ھەر خىل سىستېمىلار ئۆزئارا ماسلىشىپ خىزمەت قىلىدۇ. بىز ئادەتتە يۈرەك ۋە قان ئايلىنىش سىستېمىسىنىڭ مۇھىملىقىنى كۆپ سۆزلەيمىز، ئەمما ئۇنىڭ بىلەن يانداش، بەلكىم ئۇنىڭدىنمۇ مۇھىم بولغان يەنە بىر سىستېما بار، ئۇ بولسىمۇ لېمفا سىستېمىسىدۇر (lymphatic system) . لېمفا سىستېمىسى بەدەننىڭ ›تازىلاش ماشىنىسى‹ ۋە ›مۇداپىئە قورغىنى‹ دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇ بىزنى كېسەللىكلەردىن قوغداش، بەدەندىكى ئارتۇق سۇيۇقلۇقلارنى يۆتكەش ۋە توقۇلمىلارنى زەھەردىن تازىلاشتا كەم بولسا بولمايدىغان رول ئوينايدۇ.
لېمفا سىستېمىسىنىڭ ئاساسلىق تەركىبىي قىسىملىرى
لېمفا سىستېمىسى بىرلا ئەزادىن ئەمەس، بەلكى پۈتۈن بەدەنگە تارقالغان تور سىستېمىسىدىن تەركىب تاپقان. بۇ سىستېما سۈزۈك سۇيۇقلۇق بولغان ›لېمفا سۇيۇقلۇقى’، بۇ سۇيۇقلۇقنى توشۇيدىغان تومۇرلار ۋە سۈزۈش ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدىغان تۈگۈنلەردىن تۈزۈلگەن. ئۇنىڭدىن باشقا، تال، تۆش بېزى ۋە بادامسىمان بېزى قاتارلىق ئەزالارمۇ بۇ سىستېمىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمىدۇر.
- لېمفا سۇيۇقلۇقى: بۇ سۇيۇقلۇق تەركىبىدە ئاق قان ھۈجەيرىلىرى، بولۇپمۇ لىمفا ھۈجەيرىلىرى بولۇپ، بەدەننى باكتېرىيە ۋە ۋىرۇسلاردىن قوغدايدۇ.
- لېمفا تۈگۈنلىرى: بەدەننىڭ ئوخشىمىغان جايلىرىغا جايلاشقان كىچىك، پۇرچاقسىمان ئەزالار بولۇپ، لېمفا سۇيۇقلۇقىدىكى زىيانلىق ماددىلارنى سۈزۈپ چىقىرىدۇ.
- لېمفا تومۇرلىرى: پۈتۈن بەدەنگە تارالغان بولۇپ، توقۇلمىلار ئارىسىدىكى ئارتۇق سۇيۇقلۇقلارنى يىغىپ يۈرەككە قايتۇرىدۇ.
- تال : قاننى سۈزۈش ۋە كونا قىزىل قان ھۈجەيرىلىرىنى پارچىلاش ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدۇ.
لېمفا سىستېمىسىنىڭ بەدەندىكى ئۈچ چوڭ رولى
بۇ سىستېمىنىڭ خىزمىتى بولمىسا، ئىنسان بەدىنى بىر نەچچە سائەت ئىچىدە ئىششىپ كېتىدۇ ۋە ئىممۇنىتېت كۈچى پۈتۈنلەي ۋەيران بولىدۇ. ئۇنىڭ بىرىنچى رولى، سۇيۇقلۇق تەڭپۇڭلۇقى نى ساقلاشتۇر. قان تومۇرلاردىن سىرتقا چىقىپ كەتكەن سۇيۇقلۇقلارنى لېمفا سىستېمىسى قايتا يىغىپ، قان ئايلىنىش سىستېمىسىغا قوشىدۇ. بۇ ئارقىلىق توقۇلمىلارنىڭ ئىششىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ.
ئىككىنچى رولى بولسا، مايلارنى سۈمۈرۈشتۇر. بىز يېمەكلىك يېگەندە، ھەزىم قىلىش سىستېمىسىدىكى مايلار بىۋاسىتە قانغا ئۆتمەستىن، بەلكى لېمفا سىستېمىسى ئارقىلىق توشۇلىدۇ. ئۈچىنچى ۋە ئەڭ مۇھىم رولى بولسا، ئىممۇنىتېت سىستېمىسى نىڭ يادروسى بولۇشتۇر. بەدەنگە كىرگەن يات ماددىلار، ۋىرۇس ۋە باكتېرىيەلەر لېمفا تۈگۈنلىرىدە توختىتىلىدۇ ۋە شۇ يەردىكى ئاق قان ھۈجەيرىلىرى تەرىپىدىن يوقىتىلىدۇ.
لېمفا تۈگۈنلىرى نېمە ئۈچۈن ئىششىپ قالىدۇ؟
نۇرغۇن كىشىلەر كېسەل بولغاندا، بولۇپمۇ گال ئاغرىغاندا ياكى زۇكام بولغاندا، بوينىدىكى كىچىك تۈگۈنلەرنىڭ ئىششىپ قالغانلىقىنى ھېس قىلىدۇ. بۇ ئەمەلىيەتتە سىزنىڭ لېمفا سىستېمىڭىزنىڭ ئاكتىپ خىزمەت قىلىۋاتقانلىقىنىڭ بىر بەلگىسىدۇر. جەڭ مەيدانىغا ئوخشاش، لېمفا تۈگۈنلىرىدە ئاق قان ھۈجەيرىلىرى بىلەن مىكروبلار ئارىسىدا كەسكىن جەڭ يۈز بېرىدۇ. بۇ جەرياندا لېمفا تۈگۈنلىرى كېڭىيىدۇ ۋە ئاغرىيدۇ.
ئەگەر لېمفا تۈگۈنلىرىنىڭ ئىششىقى ئۇزۇن مۇددەت يانمىسا ياكى ئاغرىقسىز قاتتىق بولۇپ كەتسە، بۇ تېخىمۇ جىددىي مەسىلىلەردىن، مەسىلەن يۇقۇملىنىش، ئىممۇنىتېت كېسەللىكلىرى ياكى لېمفا ئۆسمىسى (Lymphoma) دىن دېرەك بېرىشى مۇمكىن. شۇڭا، لېمفا تۈگۈنلىرىدىكى ئۆزگىرىشكە سەل قاراشقا بولمايدۇ.
لېمفا سىستېمىسىنىڭ ساغلاملىقىنى قانداق قوغداش كېرەك؟
لېمفا سىستېمىسىنىڭ يۈرەككە ئوخشاش ›پومپىسى‹ يوق. يەنى لېمفا سۇيۇقلۇقى يۈرەكنىڭ سوقۇشى بىلەن ئەمەس، بەلكى بەدەندىكى مۇسكۇللارنىڭ ھەرىكىتى ۋە نەپەسلىنىش ھەرىكەتلىرى ئارقىلىق ئايلىنىدۇ. شۇڭا، بىز ھەرىكەت قىلمىساق، لېمفا سۇيۇقلۇقى توختاپ قالىدۇ ۋە بەدەندە زەھەرلىك ماددىلار يىغىلىپ قالىدۇ.
- دائىم ھەرىكەت قىلىش: پىيادە مېڭىش، يۈگۈرۈش ياكى يوگا بىلەن شۇغۇللىنىش لېمفا سۇيۇقلۇقىنىڭ ئايلىنىشىنى تېزلىتىدۇ.
- كۆپ سۇ ئىچىش: لېمفا سۇيۇقلۇقىنىڭ كۆپ قىسمى سۇدىن تەركىب تاپقان بولۇپ، بەدەن سۇسىزلانسا سۇيۇقلۇق قۇيۇلۇپ كېتىپ، ئايلىنىش قىيىنلىشىدۇ.
- نېپىز ۋە ئازادە كىيىنىش: بەك تار كىيىملەر لېمفا تومۇرلىرىنى بېسىپ قويۇپ، سۇيۇقلۇق ئايلىنىشىغا توسالغۇ بولىدۇ.
- ساغلام ئوزۇقلىنىش: پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەرنى ئاز ئىستىمال قىلغاندا ، لېمفا سىستېمىسىنىڭ ›تازىلاش‹ يۈكى يېنىكلەيدۇ.
لېمفا سىستېمىسى بىزنىڭ ساغلاملىقىمىزنىڭ كۆزگە كۆرۈنمەس قوغدىغۇچىسىدۇر. ئۇ پەقەتلا كېسەل بولغاندا رول ئوينايدىغان سىستېما بولماستىن، بەلكى ھەر بىر سېكۇنتتا بەدىنىمىزنى ئەخلەتلەردىن تازىلاپ، بىزنى تاشقى ھۇجۇملاردىن ساقلايدۇ. بىز ساغلام تۇرمۇش ئادىتىنى يېتىلدۈرۈش، كۆپ ھەرىكەت قىلىش ۋە تەڭپۇڭ ئوزۇقلىنىش ئارقىلىق بۇ سىستېمىنىڭ خىزمىتىگە ياردەم بېرەلەيمىز. ئۆز بەدىنىڭىزنىڭ تازىلىق ۋە مۇداپىئە خادىملىرىغا كۆڭۈل بۆلۈڭ، ئۇلارمۇ سىزنى ساغلام ساقلايدۇ.
