دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى (WHO) بىرلىشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئاستىدىكى خەلقئارالىق جامائەت ساغلاملىقى ئۈچۈن مەسئۇل بولغان ئالاھىدە ئاپپارات. بۇ تەشكىلات دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش، ساغلاملىق سەۋىيەسىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ۋە جىددىي خاراكتېرلىك ساغلاملىق كرىزىسلىرىغا تاقابىل تۇرۇشتا يېتەكچىلىك رولىنى ئوينايدۇ. دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى بارلىق ئىنسانلارنىڭ ئەڭ يۇقىرى سەۋىيەدىكى ساغلاملىقتىن بەھرىمەن بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىشتۇر.
دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ ھەر خىل تىللاردىكى ئاتىلىشى
بۇ تەشكىلات خەلقئارالىق خاراكتېرگە ئىگە بولغاچقا، دۇنيانىڭ ئاساسلىق تىللىرىدا تۆۋەندىكىدەك ئاتىلىدۇ:
- ئۇيغۇرچە ئاتىلىشى: دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى
- ئىنگىلىزچە ئاتىلىشى: World Health Organization (WHO)
- خەنزۇچە ئاتىلىشى: 世界卫生组织 (Shìjiè Wèishēng Zǔzhī)
- ياپونچە ئاتىلىشى: 世界保健機関 (Sekai Hoken Kikan)
- تۈركچە ئاتىلىشى: Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ)
تەشكىلاتنىڭ قۇرۇلۇش تارىخى ۋە مۇساپىسى
دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى 1948-يىلى 7-ئاپرېل كۈنى رەسمىي قۇرۇلغان. شۇ سەۋەبتىن ھەر يىلى 7-ئاپرېل كۈنى «دۇنيا ساغلاملىق كۈنى» سۈپىتىدە تەبرىكلىنىدۇ. تەشكىلاتنىڭ باش شىتابى شىۋىتسارىيەنىڭ جەنۋە شەھىرىگە جايلاشقان بولۇپ، ئۇ بىرلىشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ تىببىي ساھەدىكى ئەڭ يۇقىرى قارار چىقىرىش ئورگىنى ھېسابلىنىدۇ. ئۆتكەن 70 يىلدىن ئارتۇق ۋاقىت ئىچىدە، بۇ تەشكىلات يەر شارىدىكى نۇرغۇنلىغان يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر بىلەن كۈرەش قىلىشتا كۆزگە كۆرۈنەرلىك نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈردى.
ئاساسلىق ۋەزىپىلىرى ۋە خىزمەت دائىرىسى
دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ خىزمىتى ئىنتايىن كەڭ بولۇپ، ئۇ پەقەت كېسەللىك داۋالاش بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. ئۇنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىلىرى تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
- يەر شارى خاراكتېرلىك ساغلاملىق سىياسەتلىرىنى بېكىتىش ۋە ئۆلچەم تۇرغۇزۇش.
- يېڭىدىن ئوتتۇرىغا چىققان يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرنى نازارەت قىلىش ۋە ئۇلارغا تاقابىل تۇرۇش پىلانى تۈزۈش.
- نامرات دۆلەتلەرنىڭ سەھىيە سىستېمىسىنى ياخشىلىشىغا ياردەم بېرىش.
- ئوزۇقلۇق، مۇھىت ساغلاملىقى ۋە دورا بىخەتەرلىكىنى تەكشۈرۈپ باشقۇرۇش.
- دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ساغلاملىق سانلىق مەلۇماتلىرىنى توپلاش ۋە ئېلان قىلىش.
تەشكىلاتنىڭ ئەھمىيىتى ۋە قولغا كەلتۈرگەن نەتىجىلىرى
بۇ تەشكىلاتنىڭ ئىنسانىيەت ئۈچۈن قوشقان ئەڭ چوڭ تۆھپىسى چىچەك كېسىلىنى (Smallpox) يەر شارىدىن پۈتۈنلەي يوقىتىش بولۇپ، بۇ 1980-يىلى رەسمىي ئېلان قىلىنغان. بۇ تىببىي تارىختىكى ئەڭ بۈيۈك غەلىبىلەرنىڭ بىرىدۇر. بۇنىڭدىن باشقا، پالەچ كېسىلى (Polio) غا قارىتا ئېلىپ بېرىلغان ۋاكسىنا ئەملەش پائالىيەتلىرى نەتىجىسىدە، بۇ كېسەللىكمۇ يوقىلىش گىرداۋىغا بېرىپ قالدى. تەشكىلات يەنە تاماكا چەكلەش، ئانا-بالىلار ساغلاملىقىنى قوغداش ۋە جىددىي قۇتقۇزۇش ئىشلىرىدا مۇھىم رول ئوينايدۇ.
ئەزالىق ۋە تەلەپلەر
ھازىرقى ۋاقىتتا دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ 194 ئەزا دۆلىتى بار. بىر دۆلەتنىڭ بۇ تەشكىلاتقا ئەزا بولۇشى ئۈچۈن، بىرلىشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ نىزامنامىسىگە ئەمەل قىلىشى ۋە خەلقئارالىق ساغلاملىق قائىدىلىرىنى قوبۇل قىلىشى تەلەپ قىلىنىدۇ. ئەزا دۆلەتلەر ھەر يىلى «دۇنيا سەھىيە يىغىنى» غا قاتنىشىپ، كەلگۈسىدىكى ساغلاملىق پىلانلىرىنى تۈزۈپ چىقىدۇ. بۇ دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى خەلقئارالىق ھەمكارلىق دۇنيانىڭ تېخىمۇ بىخەتەر ۋە ساغلام بولۇشىغا تۈرتكە بولىدۇ.
دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى پەقەت بىر تىببىي ئورگانلا ئەمەس، بەلكى ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق ساغلاملىقىنى قوغدايدىغان بىر قالقان. بىز كۈندىلىك تۇرمۇشىمىزدا ئاڭلاۋاتقان ساغلاملىق مەسلىھەتلىرى، كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش تەدبىرلىرى ۋە ئىشلىتىۋاتقان نۇرغۇن دورىلىرىمىز دەل مۇشۇ تەشكىلاتنىڭ تەستىقى ۋە يېتەكچىلىكى ئاستىدا بىزگە يېتىپ كەلمەكتە. ساغلام دۇنيا ئۈچۈن دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ مەۋجۇتلۇقى ئىنتايىن مۇھىم.
دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى (WHO) نىڭ باش شىتابى ۋە ئاساسلىق ئالاقىلىشىش ئۇچۇرلىرى تۆۋەندىكىچە:
ئادرېسى (Address):
World Health Organization
Avenue Appia 20
1211 Geneva 27
Switzerland (شىۋىتسارىيە)
تېلېفون نومۇرى (Phone):
2111 791 22 41+
فاكىس نومۇرى (Fax):
3111 791 22 41+
تور بېكەت ئادرېسى (Website):
https://www.who.int
ئېلېكترونلۇق پوچتا (Email):
دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى ئادەتتە ئادەتتىكى ئاممىۋى سوئاللار ئۈچۈن بىۋاسىتە بىرلا ئېلېكترونلۇق پوچتا ئادرېسىنى بەرمەيدۇ، بەلكى تور بېكىتىدىكى [ئالاقىلىشىش جەدۋىلى (Contact Form)](https://www.who.int/about/contact-us) نى ئىشلىتىشنى تەۋسىيە قىلىدۇ. ئەمما تاراتقۇ ۋە ئاخبارات ئىشلىرى ئۈچۈن تۆۋەندىكى ئادرېسنى ئىشلىتىدۇ:
Media Inquiries: mediainquiries@who.int
ئەگەر سىز مەلۇم بىر رايوندىكىشۆبە ئىشخانىسى بىلەن ئالاقىلاشماقچى بولسىڭىز، ئۇلارنىڭ تور بېكىتىدىكى رايونلۇق ئىشخانىلار (Regional Offices) سەھىپىسىدىن شۇ رايونغا تېگىشلىك ئادرېس ۋە تېلېفونلارنى تاپالايسىز.
 بىرلىشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئاستىدىكى خەلقئارالىق جامائەت ساغلاملىقى ئۈچۈن مەسئۇل بولغان ئالاھىدە ئاپپارات. بۇ تەشكىلات دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش، ساغلاملىق سەۋىيەسىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ۋە جىددىي خاراكتېرلىك ساغلاملىق كرىزىسلىرىغا تاقابىل تۇرۇشتا يېتەكچىلىك رولىنى ئوينايدۇ.){kind=link}