ھازىرقى زامان جەمئىيىتىدە، تۇيۇقسىز ئۆلۈم خەۋەرلىرى كىشىلەرنى تېخىمۇ ئەندىشىگە سالماقتا. بولۇپمۇ ئادەتتە بەدىنى ئىنتايىن ساغلام كۆرۈنگەن، ھەتتا تەنھەرىكەت بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ياشلارنىڭ تۇيۇقسىز ھاياتتىن ئايرىلىشى، بۇ مەسىلىنىڭ سىرتتىن كۆرۈنگەندەك ئاددىي ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. تىببىي مۇتەخەسسىسلەرنىڭ كۆرسىتىشىچە، تۇيۇقسىز ئۆلۈم يۈز بەرگەن كىشىلەرنىڭ %80 تى ئادەتتە ھېچقانداق كېسەللىك ئالامىتى يوق، ساغلام كۆرۈنىدىغان كىشىلەردۇر.
يۈرەك ساغلاملىقى ۋە زامانىۋى جەمئىيەتنىڭ بېسىمى
يۈرەك قان تومۇر كېسەللىكلىرى دۇنيا مىقياسىدا ئۆلۈم نىسبىتى ئەڭ يۇقىرى كېسەللىك دەپ قارالماقتا. لەنسېت (The Lancet) تىببىي ژۇرنىلىنىڭ 2026-يىلى ئېلان قىلغان يېڭى تەتقىقاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، يۈرەك قان تومۇر كېسەللىكلىرىنىڭ ياشلار ئارىسىدا قوزغىلىش نىسبىتى ئۆتكەن ئون يىلدىكىدىن %20 ئېشىپ كەتكەن. تەتقىقات يەنە ئۇزۇن مۇددەتلىك روھىي بېسىم ۋە ئۇيقۇسىزلىقنىڭ يۈرەك مۇسكۇل تىقىلمىسى خەۋپىنى بىر قاتار فىزىئولوگىيەلىك ئۆزگىرىشلەر ئارقىلىق بىۋاسىتە ئاشۇرىدىغانلىقىنى دەلىللىگەن.
نۇرغۇن كىشىلەر يۈرىكىنى پەقەت بىر مېخانىكىلىق پومپا دەپلا چۈشىنىدۇ، ئەمما يۈرەك ئەمەلىيەتتە جەمئىيەت بېسىمى ۋە ھېسسىياتقا ئەڭ سەزگۈر ئەزادۇر. جىددىي خىزمەت مۇھىتى، ئۈزلۈكسىز ئىسمېنا قوشۇپ ئىشلەش ۋە يۇقىرى مەنپەئەت قوغلىشىش يۈرەككە ئېغىر يۈك ئېلىپ كېلىدۇ. تۇيۇقسىز ئۆلۈمنىڭ خەۋپى مانا مۇشۇنداق يوشۇرۇن بېسىملارنىڭ ئۇزۇن مۇددەت جۇغلىنىشىدىن كېلىپ چىقىدۇ.
تۇيۇقسىز ئۆلۈمنىڭ «20/80 قانۇنىيىتى» نېمە؟
تىببىي ساھەدە تۇيۇقسىز ئۆلۈمگە ئائىت بىر مۇھىم چۈشەنچە بار، ئۇ بولسىمۇ «20/80 قانۇنىيىتى» دۇر. بۇ قانۇنىيەت بىزگە تۇيۇقسىز ئۆلۈمنىڭ كىملەردە كۆپ يۈز بېرىدىغانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ:
- تۇيۇقسىز ئۆلۈم يۈز بەرگەن كىشىلەرنىڭ %80 تى ئادەتتىكى كۈنلەردە ساغلام كۆرۈنىدىغان، دوختۇرخانىغا كىرىپ باقمىغان كىشىلەردۇر.
- يۈرەك كېسىلى بارلىقى ئېنىق بولغان، ئوپېراتسىيە قىلىنغان ياكى يۈرەك يېتىشمەسلىك كېسىلى بار بىمارلار تۇيۇقسىز ئۆلۈم توپلىمىنىڭ %20 كىمۇ يەتمەيدىغان قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ.
- ئەرلەردە تۇيۇقسىز ئۆلۈم خەۋپى ئاياللارغا قارىغاندا كۆرۈنەرلىك يۇقىرى بولۇپ، بولۇپمۇ 45 ياشتىن تۆۋەن ياشلار ئارىسىدا بۇ پەرق تېخىمۇ ئېنىق.
- ئېغىر دەرىجىدىكى زىيادە چارچاش ۋە تۇيۇقسىز ھېسسىيات ئۆزگىرىشى يۈرەك مۇسكۇل تىقىلمىسى قوزغىلىشنىڭ ئاساسلىق تۈرتكىلىك ئامىلىدۇر.
تۇيۇقسىز ئۆلۈمنىڭ ئالدىن بېشارەتلىرى
تۇيۇقسىز ئۆلۈمنى ئالدىن مۆلچەرلەش يەر تەۋرەشنى مۆلچەرلىگەندەك قىيىن بولسىمۇ، ئەمما بەدەن بېرىدىغان سىگناللارغا دىققەت قىلىش ئارقىلىق ئۇنىڭدىن سىگنال ئالغىلى بولىدۇ. ئەگەر كۆكرەك قىسمىدا قىسىلىش، نەپەس يېتىشمەسلىك، يۈرەك سېلىش ياكى تۇيۇقسىز تەرلەش ئالامەتلىرى كۆرۈلسە، بۇ يۈرەكنىڭ ياردەم سورىغان سىگنالىدۇر. بولۇپمۇ ئالقىن چوڭلۇقىدىكى كۆكرەك ئاغرىقى 20 مىنۇتتىن ئېشىپ كەتسە، دەرھال جىددىي قۇتقۇزۇش تېلېفونىغا تېلېفون قىلىش لازىم.
بۇنىڭدىن باشقا، روھىي ھالەتتىكى «ئۆچمەنلىك» ياكى ئاسان غەزەپلىنىش يۈرەككە چوڭ زىيان سالىدۇ. تەتقىقاتلار شۇنى كۆرسەتتىكى، ئاسان غەزەپلىنىدىغان كىشىلەرنىڭ قان بېسىمى تۇراقسىز بولىدۇ ۋە بەدەندىكى ياللۇغلىنىش سەۋىيەسى يۇقىرى كۆتۈرۈلۈپ، قان تومۇرلاردىكى نېپىز تاختايچىلارنىڭ يېرىلىپ كېتىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
يۈرەك-ئۆپكە ئەسلىگە كەلتۈرۈش (CPR) ۋە جىددىي قۇتقۇزۇش
يۈرەك تۇيۇقسىز توختاپ قالغاندا، قۇتقۇزۇشنىڭ «ئالتۇن 4 مىنۇت»ى ئىنتايىن مۇھىم. ئەگەر يېنىڭىزدىكى بىر ئادەم تۇيۇقسىز يىقىلىپ چۈشسە، تۆۋەندىكى قەدەملەرنى بېسىشىڭىز كېرەك:
- بىمارنىڭ ئېڭىنىڭ بار-يوقلۇقىنى ۋە نەپەس ئېلىشىنى تەكشۈرۈش (5-10 سېكۇنت).
- ئەگەر نەپەس ۋە تومۇر بولمىسا، دەرھال كۆكرەكنى بېسىپ قۇتقۇزۇشنى باشلاش.
- ئىككى كۆكرەك ئۇچىنىڭ ئوتتۇرا قىسمى، يەنى تۆش سۆڭىكى ئۈستىدە مىنۇتىغا 100-120 قېتىم سۈرئەت بىلەن، 5-6 سانتىمېتىر چوڭقۇرلۇقتا بېسىش.
- ئەگەر ئەتراپتا ئاپتوماتىك يۈرەك سوقۇش ئۈسكۈنىسى (AED) بولسا، دەرھال ئىشلىتىش.
ساغلام تۇرمۇش شەكلى يۈرەكنىڭ كاپالىتى
يۈرەك ساغلاملىقىنى ساقلاش ئۈچۈن پەقەت تەنھەرىكەت قىلىشلا كاپايە قىلمايدۇ. ئەكسىچە، زىيادە يۇقىرى سىجىللىقتىكى تەنھەرىكەت يۈرەككە زىيانلىق بولۇشى مۇمكىن. تىببىي مۇتەخەسسىسلەر تۇرمۇشتىكى سەككىز چوڭ ئامىلنى ياخشى باشقۇرۇشنى تەۋسىيە قىلىدۇ: قان بېسىمى، قان مېيى، قان شېكىرىنى كونترول قىلىش، ساغلام ئوزۇقلىنىش، چېنىقىش، تاماكا چەكلىمەسلىك، ئۇيقۇغا كاپالەتلىك قىلىش ۋە بەدەن ئېغىرلىقىنى نورمال تۇتۇش.
روھىي بېسىم ۋە جەمئىيەتتىكى رىقابەت بىزنى يۈرىكىمىزنىڭ ئاۋازىغا قۇلاق سالماسلىققا مەجبۇرلىماسلىقى كېرەك. يۈرەك بىر پومپا ياكى ماشىنا دەپلا چۈشەنمەسلىك كېرەك، ئۇ بىزنىڭ ھېسسىياتىمىز ۋە تۇرمۇش رېتىمىمىزنىڭ ئەينىكىدۇر. ئۆزىمىزگە ۋە ئەتراپىمىزدىكىلەرگە غەمخورلۇق قىلىش، جىددىي قۇتقۇزۇش بىلىملىرىنى ئۆگىنىش ھەر بىر كىشىنىڭ مەجبۇرىيىتىدۇر. چۈنكى تۇيۇقسىز ئۆلۈم يۈز بەرگەندە، سىزنى قۇتقۇزالايدىغان ئەڭ يېقىن ئادەم بەلكىم تىببىي بىلىمى بار بىر ئادەتتىكى ئۆتكۈنچى بولۇشى مۇمكىن.
يۈرەك ساغلاملىقى ۋە كەلگۈسىگە نەزەر
بۈگۈنكى كۈندە يۈرەك ساغلاملىقى پەقەت دوختۇرخانىنىڭلا ئىشى ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل جەمئىيەتنىڭ ئورتاق مەسىلىسىگە ئايلاندى. جىددىي قۇتقۇزۇش ئەسلىھەلىرىنىڭ ئومۇملىشىشى ۋە كىشىلەرنىڭ بىر-بىرىگە بولغان ئىشەنچىسى قۇتقۇزۇش نىسبىتىنى ئۆستۈرۈشتىكى ئاچقۇچتۇر. بىز پەقەت تېخنىكىغا تايىنىپلا قالماي، تۇرمۇش ئۇسۇلىمىزنى تۈپتىن ئۆزگەرتىش ئارقىلىق، بۇ «سۈكۈتتىكى قاتىل»نىڭ تەھدىتىنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرەلەيمىز.
