ئاستى پۇت ۋىنا تومۇرلىرىنىڭ ئەگرى-بۈگرى كېڭىيىشى زامانىۋى جەمئىيەتتە، بولۇپمۇ ئۇزۇن مۇددەت ئۆرە تۇرۇپ خىزمەت قىلىدىغان كىشىلەر ئارىسىدا ئىنتايىن كۆپ كۆرۈلىدىغان بىر خىل قان تومۇر كېسەللىكىدۇر. بۇ كېسەللىك پەقەت تاشقى كۆرۈنۈشكە تەسىر كۆرسىتىپلا قالماي، بەلكى ۋاقتىدا داۋالانمىغاندا پۇت ئاغرىقى، ئىششىق، ھەتتا تېرە يارىسى قاتارلىق ئېغىر ئەگەشمە كېسەللىكلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
بىرقانچە تىلدىكى ئاتىلىشى
بۇ كېسەللىك دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا تۆۋەندىكىدەك نام بىلەن ئاتىلىدۇ:
- ئۇيغۇرچە ئاتىلىشى: تۆۋەن مۈچە ( ئاستى پۇت ) ۋىنا تومۇرلىرىنىڭ ئەگرى-بۈگرى كېڭىيىشى
- ئىنگىلىزچە ئاتىلىشى: Varicose Veins
- خەنزۇچە ئاتىلىشى: 下肢静脉曲张 (Xiàzhī jìngmài qūzhāng)
- ياپونچە ئاتىلىشى: 下肢静脈瘤 (Kashi jōmyaku ryū)
- تۈركچە ئاتىلىشى: Varis (Venöz yetmezlik)
تونۇشتۇرۇلۇشى
ئاستى پۇت ۋىنا تومۇر ئەگرى-بۈگرى كېڭىيىشى بولسا، پۇتتىكى يۈزەكى ۋىنا تومۇرلىرىنىڭ قان بېسىمىنىڭ ئېشىپ كېتىشى، تومۇر دىۋارىنىڭ بوشىشىپ كېتىشى ياكى تومۇر ئىچىدىكى كلاپانلارنىڭ خىزمىتىدىن قېلىشى سەۋەبىدىن، تومۇرلارنىڭ ئەگرى-بۈگرى بولۇپ كېڭىيىپ كېتىش ھادىسىسىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ كېسەللىك كۆپىنچە ئەھۋالدا ئاستا خاراكتېرلىك بولۇپ، دەسلەپتە پەقەت تومۇرلار كۆپۈپ چىققاندەك كۆرۈنسىمۇ، كېيىنچە كېسەللىك ئەھۋالىنىڭ ئېغىرلىشىشىغا ئەگىشىپ سۇبژېكتىپ ئاغرىق ۋە تېرە ئۆزگىرىشلىرىنى پەيدا قىلىدۇ.
سەۋەبى
بۇ كېسەللىكنىڭ كۆرۈلۈشى كۆپ خىل ئامىللارنىڭ بىرلىشىپ تەسىر كۆرسىتىشىنىڭ نەتىجىسىدۇر. ئاساسلىق سەۋەبلەر تۆۋەندىكىچە:
1. ئۇزۇن مۇددەت ئۆرە تۇرۇش ياكى ئولتۇرۇش: ئوقۇتقۇچىلار، سېسترالار، ئاشپەزلەر ۋە سېتىش خادىملىرى قاتارلىق كەسىپتىكى كىشىلەر پۇتنى ئۇزۇن ۋاقىت تىك تۇتقاچقا، يەر تارتىش كۈچىنىڭ تەسىرىدە پۇتتىكى قاننىڭ يۈرەككە قايتىشى قىيىنلىشىدۇ، بۇ تومۇر ئىچىدىكى بېسىمنى ئاشۇرۇۋېتىدۇ.
2. ئىرسىيەت ئامىلى: ئەگەر ئاتا-ئانىلاردا بۇ كېسەللىك بولسا، پەرزەنتلەردە كۆرۈلۈش نىسبىتى يۇقىرى بولىدۇ.
3. ياشنىڭ چوڭىيىشى: ياشنىڭ چوڭىيىشىغا ئەگىشىپ، قان تومۇر دىۋارلىرىنىڭ ئېلاستىكىلىقى تۆۋەنلەيدۇ ۋە تومۇر كلاپانلىرى ئاجىزلىشىدۇ.
4. ھامىلىدارلىق: ھامىلىدارلىق مەزگىلىدە بەدەندىكى قان مىقدارى كۆپىيىدۇ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ھورمون ئۆزگىرىشى تومۇر دىۋارلىرىنى بوشاشتۇرىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن، كېڭەيگەن بالىياتقۇنىڭ داس بوشلۇقىدىكى ۋىنا تومۇرلىرىنى بېسىۋېلىشى پۇتتىكى قاننىڭ قايتىشىنى توسالغۇغا ئۇچرىتىدۇ.
5. سېمىزلىك: زىيادە ئېغىرلىق پۇتتىكى قان تومۇرلارغا چۈشىدىغان بېسىمنى ئاشۇرۇۋېتىدۇ.
پاتوفىزىيولوگىيىسى
نورمال ئەھۋالدا، پۇتتىكى ۋىنا تومۇرلىرىنىڭ ئىچىدە بىر تەرەپلىمىلىك ئېچىلىدىغان «كلاپان»لار بولىدۇ. بۇ كلاپانلار قاننىڭ يۈرەككە قاراپ يۆتكىلىشىگە يول قويىدۇ، ئەمما قاننىڭ كەينىگە قېيىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ. پۇت مۇسكۇللىرى قىسقارغاندا (مەسىلەن ماڭغاندا)، قان يۇقىرىغا ئىتتىرىلىدۇ. ئەمما، ئەگەر بۇ كلاپانلار بۇزۇلسا ياكى تومۇر دىۋارى بەك كېڭىيىپ كەتسە، كلاپانلار تولۇق يېپىلالمايدۇ. نەتىجىدە، قان تومۇر ئىچىدە تۇرۇپ قالىدۇ ۋە تۆۋەنگە قاراپ بېسىم كۆرسىتىدۇ. بۇ بېسىم ۋىنا تومۇرلىرىنى تېخىمۇ كېڭەيتىپ، ئەگرى-بۈگرى شەكىلگە كەلتۈرۈپ قويىدۇ.
ياشاش ئۆمرى ۋە خەۋپى
بۇ كېسەللىك ئۆزى بىۋاسىتە ئۆلۈم كەلتۈرۈپ چىقارمايدىغان بولسىمۇ، ئەمما تۇرمۇش سۈپىتىگە ئېغىر تەسىر كۆرسىتىدۇ. ئۇزۇن مۇددەت داۋالانمىغاندا، تومۇر ئىچىدە قان نوكچىسى شەكىللىنىش خەۋپى بارلىققا كېلىدۇ. ئەگەر بۇ قان نوكچىسى ئۆپكە ئارتېرىيەسىگە بېرىپ قالسا ئۆپكە قان تومۇرلىرىدا تىقىلىش يۈز بېرىپ ، شۇ قىسىم ئۆپكە توقۇلمىلىرى ئوكسىگېن ئالماشتۇرۇشقا توسالغۇ بولىدۇ ۋە بۇ ھاياتقا خەۋپ يەتكۈزۈشى مۇمكىن. ئەمما مۇۋاپىق داۋالاش ۋە ئالدىنى ئېلىش تەدبىرلىرى قوللىنىلسا، بىمارلارنىڭ ياشاش ئۆمرى نورمال كىشىلەر بىلەن ئوخشاش بولىدۇ.
كىلىنىكىلىق ئىپادىلىرى
بۇ كېسەللىكنىڭ ئالامەتلىرى تەرەققىيات باسقۇچىغا قاراپ ئوخشىمايدۇ:
- بىرىنچى باسقۇچ: پۇت تېرىسىدە كىچىك، قىزىل ياكى بىنەپشە رەڭلىك تورسىمان تومۇرلارنىڭ كۆرۈلۈشى.
- ئىككىنچى باسقۇچ: تومۇرلارنىڭ سىرتقا كۆپۈپ چىقىشى، تۈگۈنچە شەكىللىنىشى.
- ئۈچىنچى باسقۇچ: پۇتنىڭ ئېغىرلىشىشى، تېز چارچاش، بولۇپمۇ كەچقۇرۇن پۇتنىڭ ئىششىپ كېتىشى.
- تۆتۈنچە باسقۇچ: تېرە رەڭگىنىڭ قارىداپ كېتىشى، تېرىنىڭ قاتتىقلىشىشى ۋە قىچىشىش.
- بەشىنچى باسقۇچ: تېرىدە يارا چىقىش ۋە يارىنىڭ ئاسان ساقايماسلىقى.
تەكشۈرۈش ۋە دىياگنوز قويۇش ئۇسۇللىرى
دوختۇرلار ئالدى بىلەن بىمارنىڭ پۇت تېرىسىنى كۆزىتىدۇ ۋە كېسەللىك تارىخىنى سورايدۇ. ئەڭ مۇھىم ۋە ئەڭ كۆپ قوللىنىلىدىغان تەكشۈرۈش ئۇسۇلى بولسا دوپلېر ئۇلترا ئاۋاز دولقۇنى (Color Doppler Ultrasound) تەكشۈرۈشىدۇر. بۇ تەكشۈرۈش ئارقىلىق قاننىڭ ئېقىش يۆنىلىشىنى، كلاپانلارنىڭ خىزمەت ئەھۋالىنى ۋە تومۇر ئىچىدە قان نوكچىسى بار-يوقلۇقىنى ئېنىق بىلگىلى بولىدۇ. بەزى ئالاھىدە ئەھۋاللاردا ۋىنا تومۇرنى سۈرەتكە تارتىش (Venography) ياكى CT تەكشۈرۈشىمۇ تەلەپ قىلىنىشى مۇمكىن.
داۋالاش پرىنسىپلىرى
داۋالاش ئۇسۇلى كېسەللىك ئەھۋالىنىڭ ئېغىر-يېنىكلىكىگە قاراپ بەلگىلىنىدۇ:
1. ئوپېراتسىيەسىز داۋالاش: قىسىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە مەخسۇس پايپاق (Compression stockings) كىيىش، پۇتنى ئېگىز قويۇپ دەم ئېلىش ۋە مۇسكۇللارنى چېنىقتۇرۇش.
2. يىڭنە سانجىپ داۋالاش (Sclerotherapy): كىچىك تومۇرلارغا دورا ئوكۇل قىلىپ، ئۇلارنىڭ يېپىلىپ كېتىشىنى ئىلگىرى سۈرۈش.
3. لازېرلىق داۋالاش: يۇقىرى ئېنېرگىيىلىك لازېر نۇرى ئارقىلىق كېڭەيگەن تومۇرلارنى كۆيدۈرۈپ يوقىتىش. بۇ ئۇسۇلنىڭ جاراھىتى كىچىك، ساقىيىشى تېز بولىدۇ.
4. ئوپېراتسىيە قىلىش: ئېغىر دەرىجىدىكى ئەھۋاللاردا، خىزمەتتىن قالغان ۋىنا تومۇرلىرىنى ئوپېراتسىيە ئارقىلىق ئېلىۋېتىش.
ئالدىنى ئېلىش ئۇسۇللىرى
ئالدىنى ئېلىش داۋالاشتىنمۇ مۇھىم. بولۇپمۇ خىزمەت مۇھىتى تۈپەيلىدىن خەۋپ گۇرۇپپىسىغا كىرىدىغانلار تۆۋەندىكىلەرگە دىققەت قىلىشى كېرەك: ئۇزۇن ۋاقىت ئۆرە تۇرۇشتىن ساقلىنىش، ئەگەر ئۆرە تۇرۇشقا مەجبۇر بولسا، پات-پات پۇت بارماقلىرىنى ھەرىكەتلەندۈرۈپ تۇرۇش؛ بەدەن ئېغىرلىقىنى كونترول قىلىپ، پۇتقا چۈشىدىغان يۈكنى يېنىكلىتىش؛ دائىم پىيادە مېڭىش، سۇ ئۈزۈش قاتارلىق پۇت مۇسكۇللىرىنى چېنىقتۇرىدىغان تەنھەرىكەتلەر بىلەن شۇغۇللىنىش؛ تاماكا تاشلاش، چۈنكى تاماكا قان تومۇرلارنىڭ ساغلاملىقىغا زىيان يەتكۈزىدۇ؛ كەچتە ئۇخلىغاندا پۇت ئاستىغا ياستۇق قويۇپ، پۇتنى يۈرەك سەۋىيەسىدىن سەل يۇقىرى تۇتۇش.
باشقا نۇقتىلار
شۇنى ئۇنتۇماسلىق كېرەككى، ۋىنا تومۇر كېڭىيىش كېسىلى تۈپەيلىدىن پۇتتا يارا پەيدا بولغاندا، ئۆز بېشىمچىلىق بىلەن ھەر خىل مەلھەملەرنى سۈرتمەسلىك كېرەك. بۇ يارىلار تومۇر بېسىمىنى تۆۋەنلەتمىگىچە ساقايمايدۇ. ئەگەر پۇتتا تۇيۇقسىز قىزىرىش، ئىششىق ۋە قاتتىق ئاغرىق پەيدا بولسا، بۇ جىددىي تومۇر ياللۇغىنىڭ ئالامىتى بولۇشى مۇمكىن، دەرھال دوختۇرغا كۆرۈنۈش كېرەك. زامانىۋى تېببىي تېخنىكىنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ، بۇ كېسەللىكنى دەسلەپكى باسقۇچتا بايقاش ۋە ئۈنۈملۈك داۋالاش پۈتۈنلەي مۇمكىن.
