بالىلاردا يالغان ناترىي تۆۋەنلىكى ۋە ھەقىقىي ناترىي تۆۋەنلىكىنى پەرقلەندۈرۈش

بالىلار ۋە يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلار قاندىكى ئېلېكترولىت قالايمىقانلىشىش كۆپ كۆرۈلىدىغان ئەھۋال بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ناترىي مىقدارىنىڭ نورمالسىز بولۇشى ئەڭ خەتەرلىك مەسىلىلەرنىڭ بىرىدۇر. قاندىكى ناترىي مىقدارى 135 mmol/L دىن تۆۋەن بولغاندا، بىز ئۇنى قاندىكى ناترىي تۆۋەنلىكى دەپ ئاتايمىز. ئەمما، تەجرىبىخانا نەتىجىسىدە ناترىينىڭ تۆۋەن چىقىشى ھەمىشە بەدەندىكى ناترىينىڭ راستىنلا كەم ئىكەنلىكىدىن دېرەك بەرمەيدۇ. دوختۇرلار ئۈچۈن بۇ خىل ئەھۋالنىڭ ھەقىقىي ياكى يالغان ئىكەنلىكىنى تېز پەرقلەندۈرۈش، خاتا داۋالاشنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.

بۇ كېسەللىك ھالەتلىرىنىڭ كۆپ تىللىق ئاتىلىشى

بۇ تېمىغا ئائىت تىببىي ئاتالغۇلارنى خەلقئارالىق مەنبەلەردىن ئىزدىگەندە تۆۋەندىكىدەك ئۇچرايدۇ:

• ئۇيغۇرچە ئاتىلىشى: يالغان ناترىي تۆۋەنلىكى بىلەن ھەقىقىي ناترىي تۆۋەنلىكى
• ئىنگىلىزچە ئاتىلىشى: Pseudohyponatremia vs. True Hyponatremia
• خەنزۇچە ئاتىلىشى: 假性低钠血症 (Jiǎxìng dīnà xuèzhèng) 与 真性低钠血症
• ياپونچە ئاتىلىشى: 偽性低ナトリウム血症 (Gisei tei natoriumu kesshō)
• تۈركچە ئاتىلىشى: Psödohiponatremi ve Gerçek Hiponatremi

يالغان ناترىي تۆۋەنلىكى دېگەن نېمە؟

يالغان ناترىي تۆۋەنلىكى (Pseudohyponatremia) قان زەردابىدىكى ناترىي قويۇقلۇقىنىڭ سۈنئىي ئۇسۇلدا تۆۋەن كۆرۈنۈشىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئەھۋالدا قان پلازمىسىدىكى سۇ مىقدارى باشقا ماددىلار (مەسىلەن، ياغ ياكى پىروتىن) تەرىپىدىن ئىگىلىۋېلىنغان بولۇپ، ئۆلچەش ئەسۋابلىرى ناترىي مىقدارىنى خاتا ھېسابلاپ چىقىدۇ. بۇ چاغدا بالىنىڭ بەدىنىدىكى ناترىي مىقدارى ئەمەلىيەتتە نورمال بولىدۇ، ئەمما قان تەكشۈرۈش دوكلاتىدا تۆۋەن كۆرۈنىدۇ.

تەتۈر يۆنىلىشتىن قارىغاندا، ھەقىقىي ناترىي تۆۋەنلىكىدە قان پلازمىسىدىكى ناترىي مىقدارى راستىنلا ئازايغان بولىدۇ ۋە بۇ ئەھۋال ھەمىشە سۇ بىلەن ئېلېكترولىتنىڭ تەڭپۇڭسىزلىقىدىن كېلىپ چىقىدۇ.

يالغان ناترىي تۆۋەنلىكىنىڭ ئاساسلىق سەۋەبلىرى

يالغان ناترىي تۆۋەنلىكى كۆپىنچە تۆۋەندىكى ئەھۋاللاردا كۆرۈلىدۇ:

• قاندىكى ياغ مىقدارىنىڭ زىيادە يۇقىرى بولۇشى (Hyperlipidemia): بولۇپمۇ يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلاردا تومۇردىن ئوزۇقلۇق سۇيۇقلۇقى (Intravenous lipids) بەرگەندە كۆرۈلىدۇ.
• قاندىكى پىروتىن مىقدارىنىڭ زىيادە يۇقىرى بولۇشى (Hyperproteinemia): ئاز ئۇچرايدىغان ئىممۇنىتېت سىستېمىسى كېسەللىكلىرىدە كۆرۈلىدۇ.
• تەجرىبىخانا ئۆلچەش ئۇسۇلى: ۋاسىتىلىك ئىئون تاللاش ئېلېكترودى (Indirect ISE) ئۇسۇلى قوللىنىلغاندا يۇقىرىقى ماددىلار ئۆلچەش نەتىجىسىگە تەسىر كۆرسىتىدۇ.

ھەقىقىي ناترىي تۆۋەنلىكىنىڭ پاتوفىزىيولوگىيەلىك سەۋەبلىرى

ھەقىقىي ناترىي تۆۋەنلىكىنىڭ سەۋەبلىرىنى ئۈچ تۈرگە بۆلۈشكە بولىدۇ:

• بەدەندە سۇيۇقلۇق ئازىيىش (Hypovolemic): ئىچ سۈرۈش، قۇسۇش، سۈيدۈك ھەيدەش دورىلىرىنى ئىشلىتىش ياكى زىيادە تەرلەش سەۋەبىدىن ناترىي يوقىتىش.
• بەدەندە سۇيۇقلۇق نورمال (Euvolemic): ماس كەلمىگەن سۈيدۈك توسقۇچى ھورمون ئاجرىتىپ چىقىرىش سىندىرومى (SIADH) ياكى مېڭە خاراكتېرلىك تۇز يوقىتىش.
• بەدەندە سۇيۇقلۇق كۆپىيىش (Hypervolemic): يۈرەك زەئىپلىشىش، بۆرەك زەئىپلىشىش ياكى جىگەر قېتىشىش سەۋەبىدىن سۇنىڭ بەدەندە تۇتۇلۇپ قېلىشى.

كلىنىك تەكشۈرۈش ۋە پەرقلەندۈرۈش دىياگنوزى

يالغان ۋە ھەقىقىي ناترىي تۆۋەنلىكىنى پەرقلەندۈرۈشتىكى ئەڭ مۇھىم كۆرسەتكۈچ قان پلازمىسىنىڭ سىڭىش بېسىمى (Plasma Osmolality) ھېسابلىنىدۇ. ئەگەر قان تەكشۈرۈشتە ناترىي تۆۋەن چىقىپ، ئەمما سىڭىش بېسىمى نورمال بولسا (280-295 mOsm/kg)، بۇ يالغان ناترىي تۆۋەنلىكىدۇر. ئەگەر سىڭىش بېسىمىمۇ تۆۋەن بولسا، بۇ ھەقىقىي ناترىي تۆۋەنلىكىدۇر.

قوشۇمچە تەكشۈرۈشلەر تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:

• قاندىكى ياغ مىقتارى ۋە ئومۇمىي ئاقسىل مىقدارىنى تەكشۈرۈش.
• سۈيدۈكتىكى ناترىي مىقدارى ۋە سۈيدۈكنىڭ سىڭىش بېسىمى (Urine Osmolality) نى ئۆلچەش.
• بۆرەك ئىقتىدارى ۋە بۆرەك ئۈستى بېزى ھورمونلىرىنى تەكشۈرۈش.
• تومۇردىن قان ئالغاندىكى ئۆلچەش ئۇسۇلىنى جەزملەشتۈرۈش (بىۋاسىتە ISE ئۇسۇلى ئەڭ ئېنىق).

قان پلاسما سىڭىش بېسىمىنى (Plasma Osmolality) ھېسابلاش ئۇسۇلى ۋە فورمۇلاسى

قان پلاسما سىڭىش بېسىمى قاندىكى ئېرىگەن ماددىلارنىڭ ئومۇمىي قويۇقلۇقىنى كۆرسىتىدىغان بولۇپ، ئۇ قاندىكى سۇ بىلەن ئېلېكترولىتنىڭ تەڭپۇڭلۇقىنى باھالاشتا ئىنتايىن مۇھىم. كلىنىكىدا ئەڭ كۆپ ئىشلىتىلىدىغان ھېسابلاش فورمۇلاسى (بىرلىكى mmol/L بولغاندا):
سىڭىش بېسىمى = 2 × [ناترىي] + [قاندىكى قەنت] + [سۈيدۈك ئوكسىد (Urea)]
ئەگەر قەنت (Glucose) ۋە سۈيدۈك ئوكسىد ئازوتىنىڭ (BUN) بىرلىكى mg/dL بولسا، فورمۇلا مۇنداق بولىدۇ:

2×Na+Glucose/18+BUN/2.8

. بۇ ھېسابلاش ئارقىلىق ئېرىشكەن قىممەت بىلەن تەجرىبىخانىدا ئۆلچەنگەن ئەمەلىي قىممەت ئوتتۇرىسىدىكى پەرقتىن پايدىلىنىپ، يالغان ناترىي تۆۋەنلىكىگە دىياگنوز قويغىلى بولىدۇ.

ئەگەر قان تەكشۈرۈشتە ناترىي تۆۋەن چىقىپ، ئەمما يۇقارىدا ھېساپلانغان سىڭىش بېسىمى نورمال بولسا (280-295 mOsm/kg)، بۇ يالغان ناترىي تۆۋەنلىكىدۇر. ئەگەر سىڭىش بېسىمىمۇ تۆۋەن بولسا، بۇ ھەقىقىي ناترىي تۆۋەنلىكىدۇر.

قاندىكى نورمال ناترىي قىممىتى ئارىلىقى
قاندىكى ناترىي مىقدارى بەدەننىڭ سۇيۇقلۇق تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلايدىغان ئەڭ مۇھىم كۆرسەتكۈچتۇر. ساغلام كىشىلەرنىڭ قاندىكى نورمال ناترىي قويۇقلۇقى ئادەتتە 135 mmol/L دىن 145 mmol/L غىچە بولغان ئارىلىقتا بولىدۇ. ناترىي مىقدارى 135 تىن تۆۋەن بولسا قاندىكى ناترىي تۆۋەنلىكى (Hyponatremia)، 145 تىن يۇقىرى بولسا قاندىكى ناترىي يۇقىرىلىقى (Hypernatremia) دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ ئارىلىقنىڭ نورمال بولۇشى نېرۋا سىستېمىسى ۋە مۇسكۇللارنىڭ نورمال خىزمەت قىلىشى ئۈچۈن ئىنتايىن زۆرۈر.

سۈيدۈكتىكى ناترىي قىممىتىگە ئاساسەن ناترىي يوقىتىش مەنبەسىنى ئايرىش
قاندىكى ناترىي تۆۋەنلىگەن ئەھۋالدا، سۈيدۈكتىكى ناترىي قويۇقلۇقى بىزگە ناترىينىڭ نەدىن يوقىتىلىۋاتقانلىقىنى ئېيتىپ بېرىدۇ. ئەگەر سۈيدۈكتىكى ئۆلچۈلگەن ناترىي 20 mmol/L دىن تۆۋەن بولسا، بۇ «بۆرەكتىن باشقا سەۋەبلىك يوقىتىش» (Extra-renal loss) نى كۆرسىتىدۇ؛ يەنى بەدەندىن ناترىي ئاشقازان-ئۈچەي (قۇسۇش، ئىچ سۈرۈش) ياكى تېرىدىن يوقىتىلغان، بۆرەك بولسا بەدەندىكى ناترىينى ساقلاپ قېلىشقا ئۇرۇنۇپ سۈيدۈك بىلەن ناترىي چىقىرىشنى ئازايتقان بولىدۇ.

ئەگەر سۈيدۈكتىكى ناترىي 40 mmol/L دىن يۇقىرى بولسا، بۇ «بۆرەك سەۋەبلىك يوقىتىش» (Renal loss) نى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئەھۋالدا بۆرەك ناترىينى ساقلاپ قالالماي سۈيدۈك بىلەن چىقىرىپ تاشلاۋاتقان بولىدۇ، بۇ كۆپىنچە سۈيدۈك ھەيدەش دورىلىرىنى ئىشلىتىش، بۆرەك كېسەللىكلىرى ياكى بەزى ھورمون قالايمىقانچىلىقلار (مەسىلەن SIADH) سەۋەبىدىن كېلىپ چىقىدۇ.

داۋالاش پرىنسىپلىرى ۋە ئالدىنى ئېلىش

داۋالاشتا ئەڭ مۇھىمى «سەۋەبىنى داۋالاش» تۇر. يالغان ناترىي تۆۋەنلىكىدە، بالىغا ناترىي تولۇقلاش تەلەپ قىلىنمايدۇ، پەقەت قاندىكى ياغ ياكى ئاقسىلنىڭ يۇقىرى بولۇش سەۋەبىنى بىر تەرەپ قىلىش كاپايە. ئەگەر خاتا ھالدا ناترىي تولۇقلانسا، بالىدا سۇيۇقلۇق زىيادە كۆپىيىپ كېتىش خەۋپى تۇغۇلىدۇ.

ھەقىقىي ناترىي تۆۋەنلىكىدە بولسا، ناترىينىڭ تۆۋەنلەش سۈرئىتىگە ئاساسەن داۋالاش ئېلىپ بېرىلىدۇ. جىددىي تۇتقاقلىق ياكى ھوشسىزلىنىش ئالامەتلىرى بىللە كۆرۈلسە، %3 لىك تۇز سۇيۇقلۇقى بىلەن تومۇردىن ئىتتىك بېرىلىپ جىددىي قۇتقۇزۇلىدۇ. ئاستا خاراكتېرلىك ئەھۋاللاردا بەدەنگە بېرىلىدىغان جەمئىي سۇيۇقلۇق مىقدارىنى چەكلەش ياكى ناترىينى ئاستا تولۇقلاش تەۋسىيە قىلىنىدۇ.

ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن، بالىلاردا سۇسىزلىنىش كۆرۈلگەندە تۇزسىز سۇيۇقلۇقنى زىيادە كۆپ بېرىشتىن ساقلىنىش، تومۇردىن ئوزۇقلۇق بەرگەندە قان تەكشۈرۈش نەتىجىسىنى ئەتراپلىق تەھلىل قىلىش كېرەك.

باشقا مۇھىم نۇقتىلار

يېقىنقى يىللاردىكى تىببىي تەتقىقاتلار بۇ ساھەدە يېڭى چۈشەنچىلەرنى ئېلىپ كەلدى. 2023-يىلى «Frontiers in Pediatrics» ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان بىر تەتقىقاتتا كۆرسىتىلىشىچە، بالىلاردا يالغان ناترىي تۆۋەنلىكى نى دەسلەپكى قەدەمدە پەرقلەندۈرۈش ئارتۇقچە سۇيۇقلۇق بېرىش خەۋپىنى %30 ئازايتىدىكەن. بۇ تەتقىقات كلىنىكا دوختۇرلىرىنى تەجرىبىخانا نەتىجىسىگە قاراپلا قارار چىقارماسلىققا ئاگاھلاندۇرغان.

تەجرىبىخانا تېخنىكىسىنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ، نۇرغۇن زامانىۋى دوختۇرخانىلاردا بىۋاسىتە ئۆلچەش ئۇسۇلى قوللىنىلىۋاتىدۇ، بۇ يالغان نەتىجىلەرنى ئازايتماقتا. شۇنداقتىمۇ، بالىلار دوختۇرلىرى كلىنىكىلىق ئالامەتلەر بىلەن تەكشۈرۈش نەتىجىسى ماس كەلمىگەندە، ھەمىشە يالغان ناترىي تۆۋەنلىكى ئېھتىماللىقىنى نەزەردە تۇتۇشى كېرەك. بولۇپمۇ بالىنىڭ ئەھۋالى ياخشى تۇرۇپ ناترىي بەك تۆۋەن چىقسا، تەكشۈرۈشنى قايتا تەكرارلاش زۆرۈردۇر.