سۈت تەركىبىدە ئاقسىل، كالتسىي ۋە تۈرلۈك ۋىتامىنلار مول بولغان ئىنتايىن قىممەتلىك ئوزۇقلۇق مەنبەسى ھېسابلىنىدۇ. ئەمما نۇرغۇن كىشىلەر بىر پىيالە سۈت ئىچكەندىن كېيىنلا، قورساق ئېسىلىش، كۆپۈش، ئاغرىش ياكى ئىچى سۈرۈش قاتارلىق ئالامەتلەرگە يولۇقىدۇ. بۇ ئەھۋال تىببىي تىلدا سۈت شېكىرىگە چىدامسىزلىق (Lactose Intolerance) دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ كېسەللىك ئەمەس، بەلكى ھەزىم قىلىش سىستېمىسىنىڭ سۈت تەركىبىدىكى تەبىئىي شېكەرنى پارچىلاش ئىقتىدارىنىڭ كەمچىل بولۇشىدىن كېلىپ چىقىدىغان بىر خىل فىزىئولوگىيەلىك ئەھۋالدۇر.
بۇ مەسىلىنىڭ يىلتىزى ئىنچىكە ئۈچەيدە ئىشلەپچىقىرىلىدىغان لاكتوزا ئېنزىمىغا بېرىپ تاقىلىدۇ. نورمال ئەھۋالدا، بۇ فېرمېنت سۈت شېكىرىنى گلۇكوزا ۋە گالاكتوزاغا پارچىلاپ، قانغا سۈمۈرۈلۈشكە تەييارلايدۇ. ئەگەر بۇ فېرمېنت يېتەرلىك بولمىسا، سۈت شېكىرى پارچىلانماستىن بىۋاسىتە قېلىن ئۈچەيگە ئۆتۈپ كېتىدۇ. قېلىن ئۈچەيدىكى باكتېرىيەلەر بۇ شېكەرنى ئېچىتىپ، گاز ۋە كىسلاتا پەيدا قىلىدۇ، نەتىجىدە بىز ھېس قىلىدىغان ئاشۇ بىئاراملىق كېلىپ چىقىدۇ.
لانسېت ئاشقازان-ئۈچەي ۋە جىگەر كېسەللىكلىرى (The Lancet Gastroenterology & Hepatology) ژۇرنىلىنىڭ 2021-يىللىق بىر تەتقىقاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، دۇنيا نوپۇسىنىڭ تەخمىنەن %68 ىدە سۈت شېكىرىنى پارچىلاش ئىقتىدارى تۆۋەن بولىدىكەن. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تەبىئەت (Nature) ژۇرنىلىنىڭ 2023-يىللىق بىر دوكلاتىدا، بۇ خىل ئەھۋالنىڭ كۆپىنچە گېنتىكىلىق ئامىللار ۋە ئۆسۈپ يېتىلىش جەريانىدىكى ئېنزىم ئۆزگىرىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكى، بولۇپمۇ ئاسىيا نوپۇسىدا بۇ نىسبەتنىڭ تېخىمۇ يۇقىرى ئىكەنلىكى تەكىتلەنگەن.
سۈت شېكىرىگە چىدامسىزلىقنىڭ ئاساسلىق ئالامەتلىرى
بۇ خىل ئەھۋالغا يولۇققان كىشىلەر سۈت ياكى سۈت مەھسۇلاتلىرىنى ئىستېمال قىلىپ 30 مىنۇتتىن 2 سائەتكىچە بولغان ئارىلىقتا ئوخشىمىغان دەرىجىدىكى بىئاراملىقلارنى ھېس قىلىشقا باشلايدۇ. ئالامەتلەرنىڭ ئېغىر-يەڭگىللىكى ئىستېمال قىلىنغان سۈتنىڭ مىقدارىغا باغلىق. ئاساسلىق ئالامەتلەر تۆۋەندىكىچە:
- قورساق كۆپۈش ۋە جىددىي يەل چىقىرىش.
- ئاشقازان ۋە قورساق قىسمىدا سانجىپ ئاغرىش.
- قورساق غۇرۇلداش ۋە بىئارام بولۇش.
- سۇدەك ئىچى سۈرۈش ياكى كۆڭلى ئاينىش.
سۈت شېكىرىگە چىدامسىزلىق بىلەن سۈت ئاللېرگىيەسىنىڭ پەرقى
نۇرغۇن كىشىلەر بۇ ئىككى ئۇقۇمنى ئارىلاشتۇرۇپ قويىدۇ، ئەمما ئۇلار پۈتۈنلەي ئوخشىمايدۇ. سۈت شېكىرىگە چىدامسىزلىق ھەزىم قىلىش مەسىلىسى بولسا، سۈت ئاللېرگىيە ( سۈتكە زىيادە سېزىمچانلىق ) بولسا ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ سۈت تەركىبىدىكى ئاقسىللارغا قايتۇرغان خاتا ئىنكاسىدۇر. ئاللېرگىيەدە بەدەن سۈتنى زەھەرلىك دەپ قاراپ تېرە ئەسۋىسى چىقىرىش، نەپەس قىسىلىش قاتارلىق خەتەرلىك ئەھۋاللارنى پەيدا قىلىدۇ. شۇڭا، ئەگەر سۈت ئىچكەندە تېرە قىچىشسا ياكى يۆتەل پەيدا بولسا، بۇ پەقەت ھەزىم قىلىش مەسىلىسى بولماسلىقى مۇمكىن.
سۈت ئىچكەندە قورساق ئاغرىشنى قانداق ھەل قىلىش كېرەك؟
ئەگەر سىزدە سۈت شېكىرىگە چىدامسىزلىق بولسا، سۈت مەھسۇلاتلىرىدىن پۈتۈنلەي ۋاز كېچىشىڭىز ناتايىن. زامانىۋى تىببىي تېخنىكا ۋە ئوزۇقلۇق ئىلمى بىزگە نۇرغۇن ئاماللارنى تەمىنلىدى. ئالدى بىلەن، ئۆزىڭىزنىڭ چىدامچانلىقىنى سىناپ كۆرۈڭ، بەزى كىشىلەر ئاز مىقداردىكى سۈتنى پىشۇرۇپ ئىچسە بىئارام بولماسلىقى مۇمكىن.
- لاكتوزسىز سۈت (Lactose-free milk) ئىستېمال قىلىش: بۇ سۈتلەردىكى شېكەر ئالدىن پارچىلانغان بولىدۇ.
- قېتىق ياكى پىشلاق يېيىش: قېتىقتىكى باكتېرىيەلەر سۈت شېكىرىنى پارچىلاشقا ياردەم بېرىدۇ.
- ئۆسۈملۈك سۈتلىرىنى تاللاش: پۇرچاق سۈتى، بادام سۈتى ياكى سۇلۇ سۈتى ئىشلىتىش.
- ئوزۇقلۇق تولۇقلىغۇچ ئىشلىتىش: سۈت ئىچىشتىن بۇرۇن لاكتوزا ئېنزىمى كاپسۇلىنى ئىستېمال قىلىش.
سۈت ئىچكەندە قورساق ئاغرىش سىزنىڭ يالغۇز مەسىلىڭىز ئەمەس، بەلكى دۇنيادىكى نۇرغۇن كىشىلەردە ئورتاق كۆرۈلىدىغان بىر فىزىئولوگىيەلىك جەريان. ئەڭ مۇھىمى ئۆز بەدىنىڭىزنىڭ ئىنكاسىغا قۇلاق سېلىش ۋە مۇۋاپىق بولغان ئوزۇقلۇق تولۇقلاش ئۇسۇلىنى تاللاشتۇر. ئەگەر ئالامەتلەر بەك ئېغىر بولسا، بىر ئاشقازان-ئۈچەي بۆلۈمى دوختۇرى بىلەن كۆرۈشۈپ، باشقا يوشۇرۇن كېسەللىكلەرنىڭ بار-يوقلۇقىنى جەزملەشتۈرۈۋېلىش تەۋسىيە قىلىنىدۇ.
