ئىنساننىڭ ياشىشى ئۈچۈن نەپەسلىنىش ئەڭ بىرىنچى ئېھتىياج، ئەمما بىز كۆپىنچە ئەھۋاللاردا قانداق نەپەسلىنىۋاتقانلىقىمىزغا سەل قارايمىز. بۇرۇن بىلەن نەپەسلىنىش بىر تەبىئىي جەرياندەك كۆرۈنسىمۇ، تىببىي نۇقتىدىن ئېيتقاندا، ئۇ ئۆپكىنى قوغدايدىغان ئەڭ مۇرەككەپ ۋە ئۈنۈملۈك «سۈزگۈچ سىستېمىسى» دۇر. ئېغىز بىلەن نەپەسلىنىش ئۆپكىنى بىۋاسىتە تاشقى مۇھىتنىڭ زىيانلىق تەسىرىگە ئۇچراتسا، بۇرۇن بولسا ھاۋانى ئۆپكىگە يەتكۈزۈشتىن بۇرۇن بىر قاتار فىزىكىلىق ۋە خىمىيىۋى پىششىقلاپ ئىشلەش باسقۇچلىرىدىن ئۆتكۈزىدۇ.
1) بۇرۇن ھاۋادىكى زىيانلىق ماددىلارنى سۈزۈپ چىقىرىدىغان تەبىئىي توساقدۇر.
بۇرۇن بوشلۇقىدىكى كىچىك تۈكلەر ۋە شىلىمشىق پەردىلەر ھاۋادىكى چاڭ-توزان، باكتېرىيە، ۋىرۇس ۋە باشقا ئاللېگېنلارنى تۇتۇپ قالىدۇ. بىز نەپەس ئالغىنىمىزدا، ھاۋا بۇرۇن يولىدىكى ئەگرى-بۇگرى قۇرۇلمىلاردىن ئۆتۈش جەريانىدا، چوڭ ھەجىمدىكى زەررىچىلەر شىلىمشىق سۇيۇقلۇققا يېپىشىپ قالىدۇ ۋە ئۆپكىگە كىرىش پۇرسىتىگە ئېرىشەلمەيدۇ. ئەگەر بىز ئېغىزىمىز ئارقىلىق نەپەسلەنسەك، بۇ زىيانلىق ماددىلار ھېچقانداق سۈزۈلۈشسىز بىۋاسىتە كېجەك ۋە ئۆپكە خالتىچىلىرىغا يېتىپ بېرىپ، نەپەس سىستېمىسى ياللۇغلىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. شۇڭا بۇرۇننى ئۆپكىنىڭ بىرىنچى مۇداپىئە سېپى دەپ ئاتاش تولىمۇ ئورۇنلۇق.
2) بۇرۇن ئۆپكىگە كىرىدىغان ھاۋانىڭ تېمپېراتۇرىسىنى ۋە نەملىكىنى تەڭشەيدۇ.
ئۆپكە ئىنتايىن نازۇك ئەزا بولۇپ، ئۇ قۇرۇق ۋە سوغۇق ھاۋادىن بەك قورقىدۇ. بۇرۇن بوشلۇقىدىكى قىل قان تومۇرلارنىڭ زىچلىقى ھاۋانى تېز سۈرئەتتە بەدەن تېمپېراتۇرىسىغا يېقىنلاشتۇرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بۇرۇن پەردىلىرى ھاۋانى نەملەشتۈرۈپ، ئۆپكە يۇتقان ھاۋانىڭ نىسپىي نەملىكىنى 100 پىرسەنتكە يەتكۈزىدۇ. سوغۇق ۋە قۇرۇق ھاۋا ئۆپكىگە بىۋاسىتە كىرسە، ئۆپكە شاخچىلىرىنىڭ تارىيىشىنى (Bronchospasm) كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، زىققا ئالامەتلىرىنى قوزغاپ قويۇشى مۇمكىن. بۇرۇن ئارقىلىق نەپەسلىنىش دەل مۇشۇنداق خەتەرنىڭ ئالدىنى ئېلىپ، ئۆپكىنىڭ راھەت خىزمەت قىلىشىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ.
3) بۇرۇن بوشلۇقىدا ئىشلەپچىقىرىلىدىغان ئازوت ئوكسىد ئۆپكىنىڭ ئوكسىگېن سۈمۈرۈش ئىقتىدارىنى ئاشۇرىدۇ.
بۇرۇن بوشلۇقى ئەتراپىدىكى كاۋاكلاردا ئازوت ئوكسىد (Nitric Oxide) دەپ ئاتىلىدىغان بىر خىل گاز ئىشلەپچىقىرىلىدۇ. بۇرۇن بىلەن نەپەس ئالغىنىمىزدا، بۇ گاز ھاۋا بىلەن بىرگە ئۆپكىگە كىرىدۇ. ئازوت ئوكسىد ئۆپكىدىكى قان تومۇرلارنى كېڭەيتىش رولىغا ئىگە بولۇپ، ئۆپكە پۈۋەكچىلىرىدە قاننىڭ ئوكسىگېن بىلەن ئۇچرىشىش ئۈنۈمىنى يۇقىرى كۆتۈرىدۇ. تەتقىقاتلار شۇنى كۆرسەتتىكى، بۇرۇن بىلەن نەپەسلەنگەندە قان تەركىبىدىكى ئوكسىگېن مىقدارى ئېغىز بىلەن نەپەسلەنگەندىكىگە قارىغاندا %10 تىن %15 كىچە يۇقىرى بولىدۇ. بۇ خىل ماددا يەنە باكتېرىيە ۋە ۋىرۇسلارغا قارشى تۇرۇش رولىنىمۇ ئوينايدۇ.
4) بۇرۇن بىلەن نەپەسلىنىش دىئافراگما مۇسكۇلىنىڭ ھەرىكىتىنى كۈچەيتىپ، ئۆپكە سىغىمىنى ئاشۇرىدۇ.
بۇرۇن ئۆتۈشۈش يولى ئېغىزغا قارىغاندا تار بولغاچقا، نەپەس ئالغاندىمۇ ۋە چىقارغاندىمۇ مەلۇم دەرىجىدە قارشىلىق كۈچى پەيدا قىلىدۇ. بۇ قارشىلىق كۈچى بىزنى تېخىمۇ چوڭقۇر نەپەس ئېلىشقا مەجبۇرلايدۇ ۋە دىئافراگما ( ئۆپكىنى قورساق بىلەن ئايرىپ تۇرىدىغان مۇسكۇل ) نى ئىشقا سالىدۇ. چوڭقۇر نەپەس ئېلىش ئۆپكىنىڭ تۆۋەنكى قىسىملىرىدىكى ھاۋا پۈۋەكچىلىرىرىگە تولۇق ئېچىلىشىغا ياردەم بېرىدۇ. ئەكسىچە، ئېغىز بىلەن نەپەسلىنىش كۆپىنچە يۈزەكى نەپەسلىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ، بۇنىڭ بىلەن ئۆپكىنىڭ ئۈستۈنكى قىسمىلا ئىشلىتىلىپ، ئۆپكە ئىقتىدارى ئاجىزلىشىشقا باشلايدۇ. ئۇزۇن مۇددەت يۈزەكى نەپەسلىنىش بەدەندىكى كاربون تۆت ئوكسىد بىلەن ئوكسىگېننىڭ تەڭپۇڭلۇقىنى بۇزۇپ تاشلايدۇ.
5) بۇرۇن بىلەن نەپەسلىنىش نېرۋا سىستېمىسىنى تىنچلاندۇرۇپ، ئۆپكىنىڭ بېسىمىنى تۆۋەنلىتىدۇ.
بۇرۇن بىلەن ئاستا ۋە رېتىملىق نەپەسلىنىش بەدەندىكى پاراسىىمپاتىك نېرۋا سىستېمىسىنى قوزغىتىدۇ. بۇ سىستېما بەدەننى بوشاشتۇرۇش، يۈرەك سوقۇشىنى ئاستىلىتىش ۋە بېسىمنى تۆۋەنلىتىش رولىنى ئوينايدۇ. بېسىم تۆۋەنلىگەندە، ئۆپكە ۋە نەپەس يوللىرىدىكى مۇسكۇللارمۇ ئەركىنلىشىپ، ھاۋا ئالماشتۇرۇش تېخىمۇ ئوڭۇشلۇق بولىدۇ. ئېغىز بىلەن نەپەسلىنىش بولسا سىمپاتىك نېرۋا سىستېمىسىنى (جىددىيلىشىش سىستېمىسىنى) قوزغىتىپ، بەدەندە تەشۋىشلىنىش سىگنالى بېرىدۇ، بۇ بولسا ئۆپكە ۋە يۈرەكنىڭ خىزمەت يۈكىنى ئاشۇرۇۋېتىدۇ. شۇڭا، بۇرۇن بىلەن نەپەسلىنىش سىزنىڭ ئومۇمىي ساغلاملىق ھالىتىڭىزنى ياخشىلاشقا بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ.
خۇلاسە قىلغاندا، بۇرۇن بىلەن نەپەسلىنىش پەقەت بىر ئادەتلا ئەمەس، بەلكى ئۆپكىنى قوغداش ۋە بەدەنگە سۈپەتلىك ئوكسىگېن يەتكۈزۈشنىڭ تېببىي كاپالىتىدۇر. ھاۋانى سۈزۈش، ئىسسىتىش، نەملەشتۈرۈش ۋە ئازوت ئوكسىد بىلەن تەمىنلەش قاتارلىق جەريانلار پەقەت بۇرۇن ئارقىلىقلا ئەمەلگە ئاشىدۇ. ئەگەر سىزدە بۇرۇن پۈتۈپ قېلىش ياكى ئۇخلىغاندا ئېغىز بىلەن نەپەسلىنىش مەسىلىسى بولسا، بۇنىڭغا سەل قارىماي تېببىي ياردەم سورىشىڭىز، ئۆپكىڭىزنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ساغلاملىقى ئۈچۈن تولىمۇ مۇھىم. توغرا نەپەسلىنىشنى ئۆگىنىش ساغلام ھاياتنىڭ بىرىنچى قەدىمىدۇر.
