بالىلارنىڭ تەبىئەت بىلەن ئۇچرىشىشى، بولۇپمۇ لاي ۋە تۇپراق بىلەن ئوينىشى، زامانىۋى تېببىي تەتقىقاتلاردا ئۇلارنىڭ ساغلاملىقى ئۈچۈن ئىنتايىن پايدىلىق دەپ قارالماقتا. گەرچە كۆپىنچە ئاتا-ئانىلار مىكروبلاردىن ئەنسىرەپ بالىلىرىنى توپا-چاڭدىن نېرى تۇتۇشقا تىرىشسىمۇ، ئەمما بۇ جەريان بالىلارنىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسى نى چېنىقتۇرىدىغان تەبىئىي بىر جەرياندۇر. بۈگۈنكى كۈندە زىيادە پاكىزلىقنىڭ بالىلاردا ئەكسىچە ئاللېرگىيە ۋە باشقا كېسەللىكلەرنى كۆپەيتىۋەتكەنلىكى تېببىي ساھەدە مۇنازىرە قىلىنماقتا.
تۇپراق ۋە ئىممۇنىتېتنىڭ مۇناسىۋىتى
بالىلارنىڭ تۇپراق بىلەن ئوينىشى ئۇلارنىڭ بەدىنىنى مىڭلىغان خىلدىكى زىيانسىز مىكروبلار بىلەن ئۇچراشتۇرىدۇ. تۇپراقتىكى بۇ مىكروبلار بەدەننىڭ ئىممۇنىتېت ھۈجەيرىلىرىگە نېمىنىڭ خەتەرلىك، نېمىنىڭ خەتەرسىز ئىكەنلىكىنى ئۆگىتىدۇ. ئەگەر بالا كىچىكىدىن بەك پاكىز مۇھىتتا ئۆسسە، ئۇنىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسى نېمىگە ھۇجۇم قىلىشنى بىلەلمەي، چاڭ-توزان ياكى گۈل چېڭىغا ئوخشاش زىيانسىز ماددىلارغىمۇ ساراڭلارچە ئىنكاس قايتۇرىدىغان بولۇپ قالىدۇ. بۇ ئەھۋالدا بالىلاردا زىققا، تېرە قىچىشىش ۋە باشقا زىيادە سەزگۈرلۈك مەسىلىلىرى كېلىپ چىقىدۇ.
تۇپراق تەركىبىدە «Mycobacterium vaccae» دەپ ئاتىلىدىغان بىر خىل باكتېرىيە بولۇپ، ئۇ تۇپراق بىلەن ئوينىغاندا بالىلارنىڭ بەدىنىگە كىرىدۇ. بۇ باكتېرىيە ئىنسانلارنىڭ مېڭىسىدىكى سېروتونىن (Serotonin) مىقدارىنى ئاشۇرۇپ، كۆڭۈلنى خوش قىلىدۇ ۋە بېسىمنى تۆۋەنلىتىدۇ. شۇڭلاشقا، لاي ئوينىغان بالىلارنىڭ ھەم تېنى ساغلام، ھەم كەيپىياتى ياخشى بولىدۇ.
ئەڭ يېڭى تېببىي تەتقىقاتلار نېمە دەيدۇ؟
يېقىنقى يىللاردىكى تېببىي تەتقىقاتلار تۇپراقنىڭ مۆجىزىسىنى تېخىمۇ چوڭقۇر ئېچىپ بەرمەكتە. 2020-يىلى فېنلاندىيەدىكى خېلسىنكى ئۇنىۋېرسىتېتى (University of Helsinki) تەتقىقاتچىلىرى تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلغان بىر تۈرلۈك تەتقىقاتتا كۆرسىتىلىشىچە، بالىلار باغچىسىدىكى تۇپراق ۋە ئۆسۈملۈكلەر بىلەن ئوينىغان بالىلارنىڭ قان تەركىبىدىكى ئىممۇنىتېتنى تەڭشىگۈچى ئاقسىللارنىڭ مىقدارى ئاشقان. شۇنداقلا، 2016-يىلى «نيۇ-ئېنگلاند تېببىي ژۇرنىلى» (The New England Journal of Medicine) دا ئېلان قىلىنغان بىر ماقالىدە، دېھقانچىلىق مەيدانلىرىدا چوڭ بولغان بالىلاردا زىققا ۋە زىيادە سەزگۈرلۈك كېسىلىنىڭ كۆرۈلۈش نىسبىتىنىڭ شەھەر بالىلىرىغا قارىغاندا كۆپ تۆۋەن بولىدىغانلىقى ئىسپاتلانغان. بۇ تەتقىقاتلار تەبىئەت بىلەن بولغان قويۇق مۇناسىۋەتنىڭ ئىنسان ساغلاملىقىنىڭ ئاساسى ئىكەنلىكىنى مۇئەييەنلەشتۈردى.
تۇپراقتا ئويناشنىڭ باشقا پايدىلىرى
لاي-تۇپراق بىلەن ئويناش پەقەت ئىممۇنىتېت ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى بالىلارنىڭ ئومۇمىي يېتىلىشى ئۈچۈنمۇ ئىنتايىن مۇھىم. تۆۋەندىكىلەر تۇپراق بىلەن ئويناشنىڭ بىر قانچە مۇھىم پايدىلىرىدۇر:
- تەبىئەت بىلەن ئۇچرىشىش بالىلارنىڭ ئىجادچانلىقىنى ئاشۇرىدۇ.
- تۇپراقتىكى مىكروبلار ئۈچەي يولى ساغلاملىقىنى ياخشىلايدۇ.
- سىرتتا ئويناش كۆزنىڭ نۇرىنى ئاسرايدۇ ۋە يىراقنى كۆرەلمەسلىكنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ.
- لايدىن تۈرلۈك شەكىللەرنى ياساش قول بارماقلىرىنىڭ ھەرىكەت ئىقتىدارىنى كۈچەيتىدۇ.
ئاتا-ئانىلار نېمىلەرگە دىققەت قىلىشى كېرەك؟
بالىلارنى تەبىئەت بىلەن ئۇچراشتۇرۇشتا بەزىبىر ئاددىي بىخەتەرلىك تەدبىرلىرىگە دىققەت قىلىش يەنىلا زۆرۈردۇر. چۈنكى ھەممە تۇپراقنى تامامەن بىخەتەر دەپ كەتكىلى بولمايدۇ. ئاتا-ئانىلار تۆۋەندىكى نۇقتىلارغا ئەمەل قىلسا بولىدۇ:
- ئەرمەك ھايۋانلارنىڭ تەرەتلىرى كۆپ بولغان جايلاردا ئوينىتىشتىن ساقلىنىش كېرەك.
- خىمىيەۋى ئوغۇت ۋە زەھەرلىك دورىلار چېچىلغان باغچىلاردىن نېرى تۇرۇش لازىم.
- ئويۇن تۈگىگەندىن كېيىن بالىنىڭ قولىنى سوپۇنلاپ يۇيۇپ بېرىش كېرەك، بولۇپمۇ تاماق يېيىشتىن بۇرۇن.
- بالىنىڭ تېرىسىدە ئوچۇق يارا بولسا، تۇپراق بىلەن بىۋاسىتە ئۇچراشتۇرماسلىق تەۋسىيە قىلىنىدۇ.
خۇلاسە قىلغاندا، بالىلارنىڭ لاي بولۇپ كېتىشىدىن قورقماسلىق كېرەك. ئۇلارنىڭ ئاللېرگىيە ۋە باشقا سوزۇلما خاراكتېرلىك كېسەللىكلەردىن خالىي، ساغلام چوڭ بولۇشى ئۈچۈن تەبىئەت بىلەن بولغان رىشتىسىنى ئۈزمەسلىك تولىمۇ مۇھىم. لاي-تۇپراق بالىلار ئۈچۈن ئەڭ ئەرزان ۋە ئەڭ ئۈنۈملۈك تىببىي ۋاكسىنىدۇر.
