بالىلىق دەۋرى ئىنسان ھاياتىدىكى ئەڭ نازۇك ۋە تەرەققىيات ئەڭ تېز بولىدىغان باسقۇچتۇر. بۇ مەزگىلدە باشتىن كەچۈرۈلگەن ئېغىر روھىي زەخىم (مەسىلەن: سەل قاراش، ئائىلە زوراۋانلىقى ياكى ئايرىلىش) پەقەت پىسخىكىلىق جاراھەت بولۇپلا قالماستىن، بەلكى چوڭ بولغاندا جىسمانىي ساغلاملىققا ئېغىر تەھدىت ئېلىپ كېلىدۇ. زامانىۋى تېببىي تەتقىقاتلار شۇنى ئىسپاتلىدىكى، بالىلىقتىكى بېسىم چوڭ مېڭىنىڭ تەرەققىياتىنى، گېننىڭ ئىپادىلىنىشىنى ۋە بەدەننىڭ فىزىئولوگىيەلىك سىستېمىلىرىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈپ، كېيىنكى ھاياتتا ئاستا خاراكتېرلىك كېسەللىكلەرنىڭ كۆرۈلۈش خەۋپىنى كۆرۈنەرلىك ئاشۇرۇۋېتىدۇ. بۇ جەريان تۇرمۇش ئادىتى بىلەنلا ئەمەس، بەلكى بەدەننىڭ چوڭقۇر بىئولوگىيەلىك ئۆزگىرىشلىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىكتۇر.
1) بېسىمغا تاقابىل تۇرۇش سىستېمىسىنىڭ دائىملىق قالايمىقانلىشىشى.
بالىلىق چاغدا ئۇزۇن مۇددەتلىك تەھدىتكە دۇچ كەلگەندە، بەدەندىكى HPA ئوقى (گىپوتالامۇس-گىپوفىز-بۆرەك ئۈستى بېزى ئوقى) ئۈزلۈكسىز ئاكتىپ ھالەتتە تۇرىدۇ. نورمال ئەھۋالدا بېسىم ئۆتۈپ كەتكەندىن كېيىن بۇ سىستېما ئەسلىگە كېلىشى كېرەك، ئەمما زەخىمگە ئۇچرىغان بالىلاردا بۇ «تەڭشەك سىستېما» كاردىن چىقىدۇ. نەتىجىدە، كورتىزول قاتارلىق بېسىم ھورمونلىرى ئۇزۇن مۇددەت يۇقىرى سەۋىيەدە تۇرىدۇ. بۇ ئەھۋال چوڭ بولغاندا ئادەمنىڭ كىچىكلا بىر جىددىيچىلىككە نىسبەتەن ھەددىدىن زىيادە سەلبىي ئىنكاس قايتۇرۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ ۋە بەدەننىڭ ئېنېرگىيە سەرپىياتىنى قالايمىقانلاشتۇرۇپ، چارچاش ئالامەتلىرى پەيدا قىلىدۇ.
2) بەدەندىكى ئاستا خاراكتېرلىك ياللۇغلىنىش دەرىجىسىنىڭ ئۆرلەپ كېتىشى.
بالىلىقتىكى زەخىم ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنى «جەڭگىۋار» ھالەتكە كەلتۈرۈپ قويىدۇ. تەتقىقاتلاردا كۆرسىتىلىشىچە، بالىلىقىدا ئېغىر بېسىمغا ئۇچرىغان كىشىلەرنىڭ قېنىدىكى C-رېئاكتىپلىق ئاقسىل (CRP) مىقدارى باشقىلارغا قارىغاندا يۇقىرى بولىدىكەن. بۇ خىل ئاستا خاراكتېرلىك ياللۇغلىنىش جىسمانىي كېسەللىكلەرنىڭ ئۇلىدۇر. ياللۇغلىنىش ئامىللىرىنىڭ ئۇزۇن مۇددەت يۇقىرى بولۇشى قان تومۇرلارنىڭ ئىچكى دىۋارىنى زەخىملەندۈرىدۇ، بوغۇملارغا تەسىر قىلىدۇ ۋە بەدەننىڭ كېسەللىككە قارشى تۇرۇش كۈچىنى ئاجىزلىتىۋېتىدۇ. بۇ كىشىلەر چوڭ بولغاندا زۇكام ياكى باشقا يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرگە تېز يۇقۇملىنىدىغان بولۇپ قالىدۇ.
3) چوڭ مېڭە قۇرۇلمىسىدىكى كۆرۈنەرلىك ئۆزگىرىشلەر.
بالىلىق چاغدا مېڭە خۇددى يۇمشاق لايدەك بولۇپ، سىرتقى تەسىرلەرگە ئاسان ئۆزگىرىدۇ. ئېغىر روھىي زەخىم مېڭىدىكى ھېسسىياتنى باشقۇرىدىغان «ئۆرۈك مېغىز تەنچىسى» (Amygdala) نىڭ ھەددىدىن زىيادە چوڭىيىپ كېتىشىنى ۋە لوگىكىلىق پىكىر قىلىدىغان «ئالدى پىشانە پوستلىقى» نىڭ نېپىزلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇ قۇرۇلمىلىق ئۆزگىرىشلەر چوڭ بولغاندا دىققەتنى يىغىش قىيىن بولۇش، ھېسسىياتنى كونترول قىلالماسلىق ۋە دائىملىق تەشۋىشلىنىش قاتارلىق مەسىلىلەرنى پەيدا قىلىدۇ. مېڭە قۇرۇلمىسىدىكى بۇ ئۆزگىرىشلەر يەنە ئۇيقۇ سۈپىتىگىمۇ تەسىر كۆرسىتىپ، ساغلاملىقنى تېخىمۇ زەئىپلەشتۈرىدۇ.
4) يۈرەك قان تومۇر كېسەللىكلىرىنىڭ كۆرۈلۈش خەۋپى.
ئۇزۇن مۇددەتلىك بېسىم ۋە ياللۇغلىنىشنىڭ بىرىكمە تەسىرى يۈرەك ساغلاملىقىغا بىۋاسىتە زەربە بېرىدۇ. بالىلىقىدا زەخىمگە ئۇچرىغانلاردا يۇقىرى قان بېسىمى، يۈرەك رېتىمى تۇراقسىز بولۇش ۋە تومۇر قېتىشىش نىسبىتى كۆرۈنەرلىك يۇقىرى بولىدۇ. چۈنكى بەدەن دائىم «قېچىش ياكى جەڭ قىلىش» ھالىتىدە تۇرغاچقا، يۈرەككە چۈشىدىغان يۈك ھەرگىز يېنىكلىمەيدۇ. بۇ خىل فىزىئولوگىيەلىك بېسىم ئون نەچچە يىل داۋاملاشقاندا، ھەتتا ساغلام ئوزۇقلانسىمۇ، يۈرەك كېسىلىگە گىرىپتار بولۇش ئېھتىماللىقى يەنىلا يۇقىرى بولۇۋېرىدۇ.
5) ساغلام بولمىغان تۇرمۇش ئادەتلىرىگە بېقىنىپ قېلىش.
نۇرغۇن كىشىلەر بالىلىقتىكى ئاغرىق ۋە بېسىمنى يېڭىش ئۈچۈن، تاشقى ماددىلاردىن تەسەللىي ئىزدەيدۇ. بۇنىڭ بىلەن تاماكا چېكىش، ھاراققا بېرىلىش ياكى زىيادە كۆپ يېمەكلىك يېيىش قاتارلىق زىيانلىق ئادەتلەر شەكىللىنىدۇ. بۇ خىل قىلمىشلار ئەسلىدە ئىچكى دۇنيادىكى بوشلۇقنى تولدۇرۇش ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن «داۋالاش ئۇسۇلى» بولسىمۇ، ئەمما ئۇزۇن مۇددەتتە سېمىزلىك، ئۆپكە كېسەللىكلىرى ۋە جىگەر زەخىملىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. شۇڭا، بالىلىقتىكى زەخىم ۋاسىتىلىك ھالدا ئاستا خاراكتېرلىك كېسەللىكلەر نىڭ پەيدا بولۇشىنى تېزلىتىدۇ.
6) ئېپىگېنتىكىلىق ئۆزگىرىش ۋە گېننىڭ ئىپادىلىنىشى.
ئەڭ يېڭى تەتقىقاتلار شۇنى كۆرسەتتىكى، بالىلىقتىكى زەخىم بىزنىڭ گېنلىرىمىزنىڭ قانداق «ئوقۇلۇشىنى» ئۆزگەرتىۋېتىدۇ. گەرچە گېن قۇرۇلمىسى ئۆزگەرمىسىمۇ، لېكىن بېسىم سەۋەبىدىن بەزى ساغلام گېنلار «ئۆچۈپ» قالىدۇ، كېسەللىككە مايىل گېنلار «ئاكتىپلىشىپ» كېتىدۇ. بۇ خىل ئۆزگىرىشلەر ھەتتا كېيىنكى ئەۋلادلارغىمۇ تەسىر قىلىشى مۇمكىن. بۇ دېگەنلىك، بالىلىقتىكى زەخىم پەقەت بىرلا ئادەمنىڭ مەسىلىسى بولۇپ قالماي، بەلكى پۈتكۈل نەسلىنىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسى ۋە ساغلاملىق ئاساسىغا تەسىر كۆرسىتىدىغان بىئولوگىيەلىك ئىز قالدۇرىدۇ.
يىغىنچاقلىغاندا، بالىلىق چاغدىكى روھىي زەخىملەرنىڭ تەسىرى ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن يوقاپ كەتمەيدۇ، بەلكى بەدەننىڭ ھۈجەيرىلىرىگە ۋە نېرۋا سىستېمىسىغا يوشۇرۇنۇۋالىدۇ. بۇ خىل تەسىرلەرنى چۈشىنىش بىزگە شۇنى ئەسكەرتىدۇكى، بالىلارنىڭ روھىي ساغلاملىقىنى قوغداش پەقەت بىر پىسخىكىلىق مەسىلە ئەمەس، بەلكى جەمئىيەتنىڭ كەلگۈسىدىكى جىسمانىي ساغلاملىق سەۋىيەسىگە سېلىنغان مەبلەغدۇر. زەخىمگە ئۇچرىغان كىشىلەر ئۈچۈن بولسا، بالدۇرراق پىسخىكىلىق داۋالاشقا ئېرىشىش ۋە ساغلام تۇرمۇش ئۇسۇلىنى يېتىلدۈرۈش بۇ زەنجىرسىمان زىيانلارنى توختىتىشنىڭ بىردىنبىر يولىدۇر.
