زامانىۋى جەمئىيەتتە تۇرمۇش سەۋىيەسىنىڭ ئۆسۈشى ۋە تۇرمۇش رېتىمىنىڭ تېزلىشىشىگە ئەگىشىپ، سېمىزلىك پەقەت تاشقى كۆرۈنۈشكە تەسىر يەتكۈزىدىغان ئاددىي مەسىلە بولۇشتىن قېلىپ، دۇنيا خاراكتېرلىك بىر ساغلاملىق كىرىزىسىگە ئايلاندى. سېمىزلىك دېگىنىمىز بەدەندە ئارتۇق ماينىڭ توپلىنىشى بولۇپ، ئۇ نۇرغۇنلىغان سوزۇلما خاراكتېرلىك كېسەللىكلەرنىڭ يىلتىزىدۇر.
مېتابولىزم ۋە يۈرەك-مېڭە قان تومۇر سىستېمىسىدىكى خەۋپلەر
سېمىزلىك بىلەن ئەڭ چىڭ باغلىنىشلىق بولغان كېسەللىك 2-تىپلىق دىيابېتتۇر، ئۇيغۇرچە باشقا ئاتىلىشى قەنت سىيىش كېسىلى ، شېكەر كېسىلىدۇر. بەدەندىكى ئارتۇق ماي ھۈجەيرىلىرى ئىنسۇلىننىڭ نورمال خىزمەت قىلىشىغا توسالغۇ بولۇپ، «ئىنسۇلىنغا قارشى كۈچ»نى پەيدا قىلىدۇ. بۇنىڭ بىلەن قان قەنتى ئۆرلەپ، دىئابېت كېسىلى كېلىپ چىقىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، سېمىز كىشىلەردە يۇقىرى قان بېسىم ۋە قاندا ماي كۆپىيىپ كېتىش ئەھۋالى ئىنتايىن كۆپ كۆرۈلىدۇ. تومۇرلاردىكى ماينىڭ چۆكمىگە چۈشۈشى ئارتېرىيە قېتىشىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، يۈرەك مۇسكۇل تىقىلمىسى ۋە مېڭە قان تومۇر زەخىملىنىشى (سەكتە) خەۋپىنى بىر نەچچە ھەسسە ئاشۇرۇۋېتىدۇ. بۇ كېسەللىكلەرنىڭ كۆپىنچىسى دەسلەپتە ئاغرىق بەرمىگەن بىلەن، ۋاقتى كەلگەندە ھاياتقا تەھدىت سالىدۇ.
ئىچكى ئەزالار ۋە نەپەس يولى ساغلاملىقى
جىگەر بەدەندىكى ئەڭ چوڭ خىمىيىۋى زاۋۇت بولۇپ، سېمىزلىك سەۋەبىدىن جىگەر ھۈجەيرىلىرىدە ماي توپلىنىپ، «جىگەرنى ماي قاپلاش» (يەنى مايلىق جىگەر) كېسىلىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. ئەگەر بۇ ئەھۋال ۋاقتىدا كونترول قىلىنمىسا، جىگەر ياللۇغى، ھەتتا جىگەر قېتىشىشقا تەرەققىي قىلىشى مۇمكىن. يەنە بىر تەرەپتىن، سېمىز كىشىلەر ئۇخلىغاندا نەپەس يولى قىسىلىش سەۋەبىدىن «ئۇيقۇدا نەپەس ۋاقىتلىق توختاپ قېلىش يىغىندى كېسەللىكى»گە ئاسان گىرىپتار بولىدۇ. بۇ ئەھۋال بەدەننى سۇزۇلما خاراكتېرلىك ئوكسىگېن كەمچىل بولۇش ھالىتىگە چۈشۈرۈپ قويىدۇ، نەتىجىدە كۈندۈزى روھسىزلىنىش، ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتى تۆۋەنلەش ۋە يۈرەك يېتىشمەسلىكنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. شۇنداقلا، ئۆت خالتىسىدا تاش پەيدا بولۇش ۋە قاندىكى سۈيدۈك كىسلاتاسىنىڭ يۇقىرى بولۇشىدىن كېلىپ چىقىدىغان بوغۇم ئاغرىقلىرى سېمىزلىكنىڭ ئايرىلماس ھەمراھلىرىدۇر.
كۆپىيىش سىستېمىسى ۋە گورمونلارنىڭ قالايمىقانلىشىشى
سېمىزلىك ئەر-ئاياللارنىڭ كۆپىيىش ساغلاملىقىغا ئوخشىمىغان دەرىجىدە زىيان سالىدۇ. ئاياللاردا ئىچكى ئاجراتما قالايمىقانلىشىپ، ھەيز دەۋرى ئۆزگىرىدۇ. بولۇپمۇ تۇخۇمدان كۆپ خالتىلىق ئىششىق يىغىندى كېسەللىكى (PCOS) نى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، ھامىلىدار بولۇش پۇرسىتىنى تۆۋەنلىتىۋېتىدۇ. ئەرلەردە بولسا، ئارتۇق ماي ئەرلىك گورمونىنىڭ ئاياللىق گورمونىغا ئايلىنىشىنى تېزلىتىپ، جىنسىي ئىقتىدار تۆۋەنلەش، مەنىي سۈپىتى ناچارلىشىش ۋە ئەمچەك قىسمىدا سېمىزلىككە خاس يېتىلىش قاتارلىق ئەھۋاللارنى پەيدا قىلىدۇ. بۇ مەسىلىلەر جىسمانىي جەھەتتىكى كېسەللىك بولۇپلا قالماي، ئائىلە بەختىگىمۇ بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ.
روھىي ۋە جىسمانىي بېسىم
سېمىزلىكنىڭ سۆڭەك ۋە بوغۇملارغا سالىدىغان ئېغىرلىقىنى سەل چاغلاشقا بولمايدۇ. تىز بوغۇمى ۋە يانپاش بوغۇمى ئۇزۇن مۇددەت زىيادە يۈكنى كۆتۈرۈش سەۋەبىدىن ئاسانلا زەخىملىنىدۇ ۋە ياللۇغلىنىدۇ. تېرە قاتلىمۇچلىرىدا يۇقۇملىنىش، ھۆل تەمرەتكە كۆرۈلۈشمۇ بىر ئازاپلىق مەسىلىدۇر. ئەمما، جىسمانىي زىياندىنمۇ ئېغىر بولغىنى پىسخىكىلىق بېسىمدۇر. جەمئىيەتتىكى ناتوغرا قاراشلار ۋە ئۆزىگە بولغان ئىشەنچنىڭ تۆۋەنلىشى سېمىز كىشىلەرنى ئۆزىنى كەمسىتىش، جەمئىيەتتىن قېچىش، ھەتتا ئېغىر دەرىجىدىكى خامۇشلۇق كېسىلىگە دۇچار قىلىدۇ.
ئەڭ يېڭى تەتقىقاتلارغا نەزەر سالىدىغان بولساق، سېمىزلىكنىڭ خەۋپى بىز ئويلىغاندىنمۇ چوڭقۇر. 2024-يىلى 3-ئايدا دۇنيادىكى ئەڭ نوپۇزلۇق تېببىي ژۇرنال «لانسېت – سۆگەت يوپۇرمىقىسىمان ئوپېراتسىيە پىچىقى» (The Lancet) دا ئېلان قىلىنغان يېڭى بىر تەتقىقات نەتىجىسىدە كۆرسىتىلىشىچە، دۇنيا مىقياسىدا سېمىز كىشىلەرنىڭ سانى بىر مىلياردتىن ئېشىپ كەتكەن بولۇپ، سېمىزلىك 13 خىل راك كېسىلىنىڭ قوزغىلىش خەۋپىنى كۆرۈنەرلىك ئاشۇرۇۋەتكەن. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، نېرۋا ئىلمى تەتقىقاتلىرى سېمىزلىكنىڭ مېڭە قېرىشىنى تېزلىتىپ، ياشانغاندا ئەقلىي ئاجىزلىق خەۋپىنى ئاشۇرىدىغانلىقىنى ئىسپاتلىماقتا.
ساغلام ئورۇقلاش ۋە تۇرمۇش ئۇسۇلىنى ئۆزگەرتىش تەۋسىيەلىرى
سېمىزلىك بىلەن كۈرەش قىلىش بىر ئۇزۇن مۇددەتلىك جەريان بولۇپ، ئۇ ئىرادە ۋە ئىلمىي ئۇسۇل تەلەپ قىلىدۇ. تۆۋەندىكى نۇقتىلار سىزنىڭ ساغلاملىققا قايتىشىڭىزدىكى ئەڭ مۇھىم قەدەملەردۇر:
ئىلمىي يېمەك-ئىچمەك ۋە ھەرىكەت: كۈندىلىك تۇرمۇشتا ئۇزۇن ئولتۇرۇشتىن ساقلىنىپ، ھەر كۈنى ئاز دېگەندە 30 مىنۇت تېز مېڭىش ياكى يۈگۈرۈش قاتارلىق تەنھەرىكەتلەر بىلەن شۇغۇللىنىش، مايلىق ۋە قەنتى يۇقىرى يېمەكلىكلەرنى چەكلەپ، كۆكتات-مېۋىنى ئاساس قىلىش، ئۇيقۇنىڭ راھەت ۋە قانۇنىيەتلىك بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىش، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا سېمىزلىك كەلتۈرۈپ چىقارغان باشقا كېسەللىكلەرنى دوختۇرنىڭ كۆرسەتمىسى بويىچە ئاكتىپ داۋالاش كېرەك.
يىغىپ ئېيتقاندا، سېمىزلىك بىر پاتقاققا ئوخشايدۇ، ئۇنىڭغا قانچە چوڭقۇر پېتىپ قالسىڭىز، چىقىش شۇنچە تەس بولىدۇ. ئەمما بۈگۈندىن باشلاپ تاشلىغان كىچىك بىر قەدەم، مەسىلەن بىر قاپ تاتلىق ئىچىملىكتىن ۋاز كېچىش ياكى تاماقتىن كېيىن ئازراق مېڭىش، كەلگۈسىدىكى چوڭ كېسەللەرنىڭ ئالدىنى ئېلىشتىكى ئەڭ ياخشى سۇغۇرتىدۇر. ساغلاملىق سىزنىڭ ئەڭ چوڭ بايلىقىڭىز، ئۇنى ئوزۇقلۇق ۋە ھەرىكەت بىلەن قوغداڭ.
