سۆڭەك يېشى (Bone Age): بالىڭىزنىڭ ئۆسۈش يوشۇرۇن كۈچىنى ئاچىدىغان سىرلىق كود
ئاتا-ئانىلار ئۈچۈن پەرزەنتىنىڭ بوي ئېگىزلىكى ۋە ئۆسۈپ يېتىلىشى ھەمىشە ئەڭ كۆڭۈل بۆلىدىغان مەسىلىلەرنىڭ بىرى. «بالام يەنە ئۆسەمدۇ؟»، «ئۇنىڭ ئاخىرقى بويى قانچىلىك بولار؟» دېگەندەك سوئاللار كۆپچىلىكنىڭ كۆڭلىدە بولىدۇ. بۇ سوئاللارغا جاۋاب بېرىشتە، بالىنىڭ كالىندار يېشى (Chronological age) ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ «سۆڭەك يېشى» (Bone Age) تېخىمۇ مۇھىم ۋە ئىلمىي بىر كۆرسەتكۈچ ھېسابلىنىدۇ. ئۇنداقتا سۆڭەك يېشى دېگەن نېمە؟ ئۇ قانداق باھالىنىدۇ؟ ئۇنىڭ ئەھمىيىتى قەيەردە؟
ئۆسۈش سىزىقى – ئېپىفىز سىزىقى (Epiphyseal Plate) دېگەن نېمە؟
سۆڭەك يېشىنى چۈشىنىشتىن ئىلگىرى، ئالدى بىلەن «سۆڭەك ئۆسۈش سىزىقى» ياكى تېببىي ئاتالغۇدا «ئېپىفىز سىزىقى» دەپ ئاتىلىدىغان مۇھىم قۇرۇلمىنى بىلىشىمىز كېرەك. ئاددىي قىلىپ ئېيتقاندا، بۇ بىزنىڭ قول-پۇتلىرىمىزدىكى ئۇزۇن سۆڭەكلەرنىڭ ئىككى ئۇچىغا جايلاشقان بىر قەۋەت كۆمۈرچەك توقۇلمىسىدۇر. بالىلارنىڭ بويىنىڭ ئۆسۈشى دەل مۇشۇ «ئۆسۈش سىزىقى»دىكى كۆمۈرچەك ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئۈزلۈكسىز كۆپىيىپ، يېڭى سۆڭەك توقۇلمىسىغا ئايلىنىشى ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ.
بالاغەت مەزگىلىگە كەلگەندە، جىنسىي ھورمونلارنىڭ تەسىرىدە بۇ كۆمۈرچەك قەۋىتى ئاستا-ئاستا قېتىپ سۆڭەككە ئايلىنىشقا باشلايدۇ. قاچانكى بۇ ئۆسۈش سىزىقى پۈتۈنلەي تاقىلىپ، كۆمۈرچەك پۈتۈنلەي سۆڭەككە ئايلىنىپ بولغاندا، سۆڭەكنىڭ ئۇزۇناپ ئۆسۈشى توختايدۇ، يەنى بوي ئۆسۈشى ئاساسەن ئاخىرلىشىدۇ. شۇڭلاشقا، ئۆسۈش سىزىقىنىڭ ئوچۇق ياكى تاقاق بولۇشى بالىنىڭ يەنە ئۆسۈش بوشلۇقى بار-يوقلۇقىنى بەلگىلەيدىغان ھالقىلىق ئامىلدۇر.
بالىلاردا سۆڭەك يېشى قانداق باھالىنىدۇ؟
سۆڭەك يېشىنى باھالاش بىر مۇرەككەپ جەريان ئەمەس. ئۇنىڭ ئۆلچەملىك ئۇسۇلى:
بالىنىڭ سول قولى ۋە بىلەك قىسمىنى رېنتىگېن نۇرىدا سۈرەتكە تارتىش (X-ray).
نېمە ئۈچۈن سول قول تاللىنىدۇ؟ چۈنكى كۆپىنچە كىشىلەر ئوڭ قولنى ئىشلىتىدىغان بولغاچقا، سول قولنىڭ زەخىملىنىش ئېھتىماللىقى تۆۋەنرەك بولىدۇ، ھەمدە خەلقئارادا ئۆلچەملەشكەن سېلىشتۇرما ئاتلاس (Greulich and Pyle atlas) دەل سول قولغا ئاساسەن تۈزۈلگەن. دوختۇر ياكى رادىئولوگ مۇتەخەسسىس رېنتىگېن سۈرىتىدىكى بىلەك ۋە ئالقان سۆڭەكلىرىنىڭ شەكلى، چوڭ-كىچىكلىكى ۋە ئۆسۈش سىزىقىنىڭ تاقىلىش دەرىجىسىنى ئۆلچەملىك ئاتلاس بىلەن سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق، بالىنىڭ سۆڭەك يېشىنى «… ياش … ئاي» شەكلىدە ئېنىقلاپ بېرىدۇ.
سۆڭەك يېشىنى باھالاشنىڭ ئەھمىيىتى نېمە؟
سۆڭەك يېشى بالىنىڭ فىزىئولوگىيىلىك يېتىلىش دەرىجىسىنى ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرىدىغان بولغاچقا، ئۇنىڭ كىلىنىكىلىق ئەھمىيىتى ئىنتايىن زور:
- ئاخىرقى بوي ئېگىزلىكىنى مۆلچەرلەش: سۆڭەك يېشى، بالىنىڭ ھازىرقى بوي ئېگىزلىكى ۋە ئاتا-انىسىنىڭ بويى قاتارلىق ئۇچۇرلارنى بىرلەشتۈرۈش ئارقىلىق، دوختۇرلار بالىنىڭ قۇرامىغا يەتكەندىكى ئاخىرقى بويىنى تېخىمۇ توغرا مۆلچەرلىيەلەيدۇ.
- ئۆسۈش-يېتىلىش كېسەللىكلىرىگە دىئاگنوز قويۇش: سۆڭەك يېشى بىلەن ھەقىقىي ياش ئوتتۇرىسىدىكى پەرق بەزى كېسەللىكلەردىن دېرەك بېرىشى مۇمكىن.
- سۆڭەك يېشى ھەقىقىي ياشتىن كىچىك بولسا (كېچىككەن): بۇ بالىنىڭ ئۆسۈش بوشلۇقىنىڭ تېخى كۆپ ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ ئەھۋال ئادەتتە ئۆسۈش ھورمۇنى يېتىشمەسلىك، قالقانسىمان بەز ئىقتىدارىنىڭ تۆۋەنلىشى ياكى ئوزۇقلۇق يېتىشمەسلىك قاتارلىق ئەھۋاللاردا كۆرۈلىدۇ.
- سۆڭەك يېشى ھەقىقىي ياشتىن چوڭ بولسا (ئىلگىرىلىگەن): بۇ بالىنىڭ ئۆسۈش سىزىقىنىڭ بالدۇر تاقىلىشقا باشلىغانلىقىنى، يەنى ئۆسۈش ۋاقتىنىڭ قىسقىراپ كەتكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ ئەھۋال كۆپىنچە جىنسىي بالدۇر پىشىش (Precocious puberty)، بۆرەك ئۈستى بېزى كېسەللىكلىرى ۋە سېمىزلىك قاتارلىق ئەھۋاللاردا ئۇچرايدۇ. ۋاقتىدا داۋالانمىسا، ئاخىرقى بويىغا تەسىر يېتىدۇ.
- داۋالاش ئۈنۈمىنى كۆزىتىش: ئۆسۈش ھورمۇنى بىلەن داۋالىنىۋاتقان ياكى جىنسىي بالدۇر پىشىشنى كونترول قىلىۋاتقان بالىلاردا، سۆڭەك يېشىنى قەرەللىك تەكشۈرۈش ئارقىلىق داۋالاشنىڭ ئۈنۈمىگە باھا بەرگىلى ۋە داۋالاش پىلانىنى تەڭشىگىلى بولىدۇ.
نېمىلەرگە دىققەت قىلىش كېرەك؟
- كىچىك پەرقلەردىن ئەنسىرىمەڭ: ئادەتتە، سۆڭەك يېشى بىلەن ھەقىقىي ياش ئوتتۇرىسىدىكى پەرق بىر يىل ئىچىدە بولسا، نورمال دائىرىگە كىرىدۇ.
- بۇ پەقەت بىر ۋاسىتە: سۆڭەك يېشى بالىنىڭ كەلگۈسىنى بەلگىلەپ قويمايدۇ. ساغلام تۇرمۇش ئادىتى ئارقىلىق ئۆسۈش يوشۇرۇن كۈچىنى ئەڭ زور دەرىجىدە جارى قىلدۇرغىلى بولىدۇ.
- قاچان دوختۇرغا كۆرۈنۈش كېرەك؟ ئەگەر بالىڭىزنىڭ بويى ئۆز يېشىدىكى بالىلارنىڭ ئۆسۈش ئەگرى سىزىقى (Growth chart) دىكى ئەڭ تۆۋەن %3 ياكى ئەڭ يۇقىرى %97 لىك ئورۇندىن ھالقىپ كەتسە، ياكى يىللىق ئۆسۈش سۈرئىتى 4 سانتىمېتىردىن تۆۋەن بولسا، ياكى بالدۇر يېتىلىش ئالامەتلىرى كۆرۈلسە، دەرھال بالىلار دوختۇرى ياكى بالىلار ئىچكى ئاجراتما بۆلۈمىدىكى مۇتەخەسسىسكە كۆرسىتىش كېرەك.
- ئىلمىي بولمىغان ئۇسۇللارغا ئىشەنمەڭ: دوختۇرنىڭ كەسپىي تەكشۈرۈشى ۋە مەسلىھەتىگە قۇلاق سېلىڭ، بوي ئۆستۈرىدۇ دېگەن ھەر خىل دورا-دەرمەك ۋە مەھسۇلاتلارنى قارىغۇلارچە ئىشلەتمەڭ.
 ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ «سۆڭەك يېشى» (Bone Age) تېخىمۇ مۇھىم ۋە ئىلمىي بىر كۆرسەتكۈچ ھېسابلىنىدۇ. ئۇنداقتا سۆڭەك يېشى دېگەن نېمە؟ ئۇ قانداق باھالىنىدۇ؟ ئۇنىڭ ئەھمىيىتى قەيەردە؟){kind=link}