بىز ياشاۋاتقان دۇنيا ھەر خىل گۈزەل رەڭلەر بىلەن تولغان. قىپقىزىل گۈللەردىن تارتىپ يېميېشىل يوپۇرماقلارغىچە، سۈپسۈزۈك ئاسمادىن تارتىپ رەڭگارەڭ ھەسەن-ھۈسەنگىچە بولغان بۇ رەڭلەر ھاياتىمىزغا ئۆzgىچە لەززەت بېغىشلايدۇ. ئەمىسە، ئادەم كۆزى بۇ مۇرەككەپ ۋە گۈزەل رەڭلەرنى قانداق ھېس قىلىدۇ ۋە ئۇلارنى قانداق پەرقلەندۈرىدۇ؟ بۇ بىر مۇرەككەپ فىزىكىلىق ۋە بىئولوگىيەلىك جەريان بولۇپ، كۆز ۋە مېڭىنىڭ مۇكەممەل ھەمكارلىشىشىنى تەلەپ قىلدۇ.
رەڭنىڭ كۆرۈنۈشى: نۇر ۋە جىسىم
ئالدى بىلەن شۇنى چۈشىنىش كېرەككى، رەڭ جىسىملارنىڭ ئۆزىگە خاس خۇسۇسىيىتى ئەمەس، بەلكى ئۇلارنىڭ يورۇقلۇقنى قايتۇرۇشىدىن پەيدا بولغان بىر خىل تۇيغۇ. يورۇقلۇق ئوخشىمىغان ئۇزۇنلۇقتىكى ئېلېكترو ماگنىتلىق دولقۇنلاردىن تەركىب تاپقان. ئىنسان كۆزى پەقەت مەلۇم دائىرىدىكى (تەخمىنەن 400 دىن 700 نانومېتىرغىچە) دولقۇن ئۇزۇنلۇقىنىلا كۆرەلەيدۇ، بۇ «كۆرۈنىدىغان نۇر سپەكترى» دەپ ئاتىلىدۇ.
بىر جىسىمنىڭ رەڭگى ئۇنىڭ قايسى دولقۇن ئۇزۇنلۇقىدىكى نۇرنى سۈمۈرۈپ، قايسىسىنى قايتۇرغانلىقىغا باغلىق. مەسىلەن، بىر قىزىل ئالما قىزىل نۇرنى ئەكىس ئەتتۈرۈپ، باشقا رەڭلىك نۇرلارنى ئاساسەن سۈمۈرۈۋالغاچقا، بىزنىڭ كۆزىمىزگە قىزىل كۆرۈنىدۇ. ئەگەر بىر جىسىم بارلىق نۇرلارنى قايتۇرسا ئاق، بارلىق نۇرلارنى سۈمۈرۈۋالسا قارا كۆرۈنىدۇ.
كۆزنىڭ رەڭ سېزىش مېخانىزمى
كۆزىمىز تاشقى دۇنيادىن كەلگەن نۇر ئۇچۇرلىرىنى قوبۇل قىلىپ، ئۇنى نېرۋا سىگنالىغا ئايلاندۇرۇپ مېڭىگە يوللايدىغان ئىنتايىن نازۇك ۋە مۇرەككەپ ئەزا. رەڭنى ھېس قىلىش جەريانى تۆۋەندىكى باسقۇچلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
1. نۇرنىڭ كۆزگە كىرىشى: يورۇقلۇق ئالدى بىلەن كۆزنىڭ مۇڭلۇق پەردىسى ۋە خۇرۇستالچىسىدىن ئۆتۈپ، كۆزنىڭ كەينىدىكى تور پەردىسىگە يىغىلىدۇ.
2. تور پەردىسىدىكى نۇر سېزەر ھۈجەيرىلەر: تور پەردىسىدە ئىككى خىل ئاساسلىق نۇر سېزەر ھۈجەيرە بار: تاياقچە شەكىللىك ھۈجەيرىلەر ۋە مەخروط شەكىللىكى ھۈجەيرىلەر.
- تاياقچە شەكىللىك ھۈجەيرىلەر (Rods): بۇ ھۈجەيرىلەر ئاجىز يورۇقلۇققا ئىنتايىن سەزگۈر بولۇپ، كېچىدە كۆرۈشىمىزگە ياردەم بېرىدۇ. ئەمما ئۇلار رەڭنى پەرقلەندۈرەلمەيدۇ، شۇڭا قاراڭغۇدا ھەممە نەرسە كۈل رەڭ كۆرۈنىدۇ.
- مەخروط شەكىللىكى ھۈجەيرىلەر (Cones): بۇ ھۈجەيرىلەر رەڭنى سېزىشنىڭ ئاچقۇچى. ئۇلار كۈچلۈك يورۇقلۇقتا ئاندىن ئىشقا كىرىشىدۇ ھەمدە ئوخشىمىغان دولقۇن ئۇزۇنلۇقىدىكى نۇرلارغا ئوخشىمىغان دەرىجىدە ئىنكاس قايتۇرىدىغان ئۈچ تۈرگە ئايرىلىدۇ:
- L تىپلىق (قىزىل) ھۈجەيرىلەر: ئۇزۇن دولقۇنلۇق نۇرلارغا (قىزىل ۋە ئۇنىڭغا يېقىن رەڭلەر) سەزگۈر كېلىدۇ.
- M تىپلىق (يېشىل) ھۈجەيرىلەر: ئوتتۇرا دولقۇنلۇق نۇرلارغا (يېشىل ۋە ئۇنىڭغا يېقىن رەڭلەر) سەزگۈر كېلىدۇ.
- S تىپلىق (كۆك) ھۈجەيرىلەر: قىسقا دولقۇنلۇق نۇرلارغا (كۆك ۋە ئۇنىڭغا يېقىن رەڭلەر) سەزگۈر كېلىدۇ.
مېڭىنىڭ رەڭ ئۇچۇرىنى بىر تەرەپ قىلىشى
كۆزىمىزگە كىرگەن ھەر قانداق رەڭلىك نۇر بۇ ئۈچ خىل مەخروط ھۈجەيرىنى ئوخشىمىغان نىسبەتتە غىدىقلايدۇ. مەسىلەن، سېرىق نۇر قىزىل ۋە يېشىل مەخروط ھۈجەيرىلەرنى كۈچلۈك غىدىقلىسا، كۆك مەخروط ھۈجەيرىنى ئازراق غىدىقلايدۇ. بۇ غىدىقلاشلار ئېلېكترلىق سىگنالغا ئايلىنىپ، كۆرۈش نېرۋىسى ئارقىلىق مېڭىنىڭ كەينى تەرىپىدىكى كۆرۈش مەركىزىگە يوللىنىدۇ.
مېڭە ئۈچ خىل مەخروط ھۈجەيرىدىن كەلگەن سىگناللارنىڭ نىسبىتى ۋە كۈچلۈكلۈكىنى سېلىشتۇرۇپ، ئۇنى بىر تەرەپ قىلىدۇ ۋە ئاخىرىدا بىز ھېس قىلىدىغان مىليونلىغان خىل رەڭ تۇيغۇسىنى پەيدا قىلىدۇ. بۇ جەريان خۇددى تېلېۋىزور ئېكرانىدىكى قىزىل، يېشىل، كۆك ئۈچ ئاساسىي رەڭدىكى نۇر نۇقتىلىرىنىڭ ئوخشىمىغان نىسبەتتە ئارىلىشىپ، ھەر خىل رەڭلەرنى ھاسىل قىلغىنىغا ئوخشايدۇ.
خۇلاسىلىگەندە، رەڭنى ھېس قىلىش يورۇقلۇق، كۆزنىڭ تور پەردىسىدىكى مەخروط ھۈجەيرىلەر ۋە مېڭىنىڭ ئۆزئارا ماسلىشىپ ئىشلىشىدىن كېلىپ چىققان مۇرەككەپ بىئولوگىيەلىك ۋە پىسخىكىلىق ھادىسە. كۆزىمىزدىكى بۇ ئاددىي ئەمەستەك تۇيۇلغان مېخانىزم بىزگە رەڭگارەڭ دۇنيادىن ھۇزۇرلىنىش ئىمكانىيىتىنى بېرىدۇ.
