قالقانسىمان بەز كېسەللىكلىرى ۋە يود تۇزى: كىم ئىستېمال قىلىشى، كىم چەكلىشى كېرەك؟

قالقانسىمان بەز كېسەللىكلىرىدە يود ئىستېمالى ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدىغان بولۇپ، قالقانسىمان بەز رولى ئېشىپ كېتىش (Hyperthyroidism) ۋە تۆۋەنلەپ كېتىش (Hypothyroidism) بىمارلىرىنىڭ يود قوشۇلغان تۇزغا تۇتقان پوزىتسىيەسى تۈپتىن پەرقلىنىدۇ. يود بولسا قالقانسىمان بەز ئاجرىتىپ چىقىرىدىغان ھورمونلارنىڭ ئەڭ ئاساسلىق خام ئەشياسى بولۇپ، ئۇنىڭ ئاز ياكى كۆپ بولۇشى كېسەللىك ئەھۋالىنىڭ ياخشىلىنىشىغا ياكى ناچارلىشىشىغا بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ. شۇڭا، كۈندىلىك تۇرمۇشتا تۇز تاللاشتا چوقۇم دوختۇرنىڭ تەۋسىيەسىگە ئەمەل قىلىش ۋە ئۆز بەدىنىنىڭ ئېھتىياجىنى ئېنىق بىلىش زۆرۈردۇر.

قالقانسىمان بەز رولى ئېشىپ كېتىش ۋە يود پەرھىزى

قالقانسىمان بەز رولى ئېشىپ كېتىش، يەنى خەلق تىلىدا «كۆپ يېيىش كېسىلى» دەپمۇ ئاتىلىدىغان بۇ ئەھۋالدا، بەز ھورموننى ھەددىدىن زىيادە كۆپ ئىشلەپ چىقىرىدۇ. بۇنداق بىمارلار ئۈچۈن يود قوشۇلغان تۇز ئىستېمال قىلىش «ئوتقا ماي چاچقان» بىلەن باراۋەر. چۈنكى يۇد مىقدارىنىڭ كۆپ بولۇشى ھورمون ئىشلەپچىقىرىشنى تېخىمۇ تېزلىتىپ، كېسەللىك ئالامەتلىرىنى ئېغىرلاشتۇرۇۋېتىدۇ.

بۇ تۈردىكى بىمارلار يود چەكلەنگەن يېمەك-ئىچمەك ئەندىزىسىنى قوللىنىشى كېرەك. تۇرمۇشتا تۆۋەندىكى نۇقتىلارغا دىققەت قىلىش تەۋسىيە قىلىنىدۇ:

(1) بىمارلار كۈندىلىك تاماقلىرىدا چوقۇم يودسىز تۇز ئىشلىتىشى، يود قوشۇلغان ئادەتتىكى تۇزلارنى پۈتۈنلەي چەكلىشى لازىم.
(2) دېڭىز يۈسۈنى، تەرەپتەڭ، دېڭىز بېلىقى قاتارلىق يود مىقدارى ئىنتايىن يۇقىرى بولغان دېڭىز مەھسۇلاتلىرىنى ئىستېمال قىلىشتىن ساقلىنىشى كېرەك.
(3) سىرتتا تاماقلانغاندا ياكى تەييار يېمەكلىكلەرنى سېتىۋالغاندا، ئۇلارنىڭ تەركىبىدىكى تۇزنىڭ تۈرىگە ئالاھىدە دىققەت قىلىشى زۆرۈر.
(4) تەركىبىدە يۇد بولغان بىر قىسىم دورىلار ۋە كۆپ خىل ۋىتامىنلارنى ئىستېمال قىلىشتىن بۇرۇن چوقۇم ئىچكى ئاجراتما دوختۇرى بىلەن مەسلىھەتلىشىشى شەرت.

قالقانسىمان بەز رولى تۆۋەنلەپ كېتىش ۋە يودنىڭ رولى

قالقانسىمان بەز رولى تۆۋەنلەپ كېتىش بىمارلىرىنىڭ ئەھۋالى بىر قەدەر مۇرەككەپ بولۇپ، يود ئىستېمال قىلىش-قىلمايدىغانلىقى كېسەللىكنىڭ كېلىپ چىقىش سەۋەبىگە باغلىق. ئەگەر كېسەللىك يود كەمچىل بولۇشتىن كېلىپ چىققان بولسا، يۇد قوشۇلغان تۇز ئىستېمال قىلىش كېسەللىكنى داۋالاشقا ياردەم بېرىدۇ. ئەمما، ھازىرقى زامان تېببىي تەتقىقاتلىرى شۇنى كۆرسىتىپ بەردىكى، نۇرغۇن قالقانسىمان بەز رولى تۆۋەنلەش ئەھۋاللىرى ئەمەلىيەتتە يود كەمچىللىكتىن ئەمەس، بەلكى ئىممۇنىتېت سىستېمىسى نىڭ ئۆز بېزىگە ھۇجۇم قىلىشىدىن (خاشىموتو قالقانسىمان بەز ياللۇغى) كېلىپ چىقىدۇ.

خاشىموتو قالقانسىمان بەز ياللۇغى بار بىمارلارغا نىسبەتەن، يودنى ھەددىدىن زىيادە كۆپ تولۇقلاش ئەكسىچە ئۈنۈم بېرىپ، ياللۇغنى تېخىمۇ كۈچەيتىۋېتىشى مۇمكىن. شۇڭا، بۇ بىمارلار ئادەتتىكى مىقداردىكى يود تۇزىنى ئىستېمال قىلسا بولىدۇ، لېكىن ئالاھىدە يۇد تولۇقلايدىغان مەھسۇلاتلارنى ئىستېمال قىلىشتا ئېھتىياتچان بولۇشى كېرەك.

ئەڭ يېڭى تېببىي تەتقىقات نەتىجىلىرى

يود ۋە قالقانسىمان بەز ساغلاملىقى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلغان يېڭى تەتقىقاتلار بىزنى تېخىمۇ ئېنىق ئۇچۇرلار بىلەن تەمىنلىمەكتە. لانسېت دىئابىت ۋە ئىچكى ئاجراتما كېسەللىكلىرى ژۇرنىلىدا (The Lancet Diabetes & Endocrinology) 2023-يىلى ئېلان قىلىنغان بىر پارچە تەتقىقات ماقالىسىدە كۆرسىتىلىشىچە، يود مىقدارىنىڭ ئۇزۇن مۇددەت چەكتىن ئېشىپ كېتىشى ئۆزلۈكىدىن ئىممۇنىتېت خاراكتېرلىك قالقانسىمان بەز كېسەللىكلىرىنىڭ يوشۇرۇن خەۋپىنى %20 ئاشۇرۇۋېتىدىكەن. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تەبىئەت ئىچكى ئاجراتما تەكشۈرۈشى (Nature Reviews Endocrinology) ژۇرنىلىنىڭ 2024-يىللىق بىر دوكلاتىدا، قالقانسىمان بەز فۇنكسىيەسى تۆۋەن بىمارلاردا يود تولۇقلاشنى قارىغۇلارچە ئېلىپ بارماي، بەلكى قاندىكى يود سەۋىيەسىنى ئالدىن تەكشۈرۈپ، ئاندىن شەخسىي ئوزۇقلۇق پىلانى تۈزۈشنىڭ داۋالاش ئۈنۈمىنى كۆرۈنەرلىك ئۆستۈرىدىغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. بۇ تەتقىقاتلار بىزگە يۇدنىڭ «ئىككى بىسى بار پىچاق» ئىكەنلىكىنى، پەقەت مۇۋاپىق مىقداردا بولغاندىلا ئاندىن بەدەنگە مەنپەئەت يەتكۈزىدىغانلىقىنى ئەسكەرتمەكتە.

ساغلاملىق مەسلىھەتلىرى ۋە تۇرمۇش ئادىتى

مەيلى سىزدە قالقانسىمان بەز رولى ئېشىپ كېتىش ياكى تۆۋەنلەپ كېتىش بولسۇن، يېمەك-ئىچمەك ۋە مېتابولىزم تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاش ئۈچۈن تۆۋەندىكىلەرگە ئەمەل قىلىشىڭىز تەۋسىيە قىلىنىدۇ:

(1) قەرەللىك ھالدا قالقانسىمان بەز فۇنكسىيەسىنى (TSH, T3, T4) تەكشۈرتۈپ تۇرۇش ۋە دوختۇرنىڭ يود ئىستېمالىغا قارىتا بەرگەن مەسلىھەتىنى ئەستە چىڭ ساقلاش كېرەك.
(2) ئەگەر سىزدە ئاستا خاراكتېرلىك قالقانسىمان بەز ياللۇغى بولسا، تەركىبىدە سېلېن (Selenium) مول بولغان يېمەكلىكلەرنى (مەسىلەن، ياڭاق) مۇۋاپىق ئىستېمال قىلىپ بەرسىڭىز، ياللۇغنىڭ تۆۋەنلىشىگە ياردىمى بولىدۇ.
(3) كۈندىلىك تۇرمۇشتا روھىي بېسىمنى ئازايتىش ۋە يېتەرلىك ئۇخلاش قالقانسىمان بەزنىڭ نورمال خىزمەت قىلىشى ئۈچۈن ئىنتايىن زۆرۈر.
(4) ئۆز بېشىمچىلىق بىلەن ھەر خىل يود تەركىبلىك ساغلاملىق مەھسۇلاتلىرىنى ئىشلەتمەسلىك، ھەر بىر قەدەمنى تىببىي ئىلىمگە ئۇيغۇن باسقان ياخشى.

يود تۇزىنى ئىستېمال قىلىش پۈتۈنلەي سىزنىڭ كېسەللىك تۈرىڭىزگە باغلىق. قالقانسىمان بەز رولى ئېشىپ كەتكەنلەر يودنى قاتتىق چەكلىشى، رولى تۆۋەنلەپ كەتكەنلەر بولسا سەۋەبىگە قاراپ مۇۋاپىق تەڭشىشى كېرەك. ساغلاملىق بىزنىڭ ئەڭ چوڭ بايلىقىمىز، شۇڭا بىلىملىك بولۇش ئارقىلىق ئۆزىمىزنى تېخىمۇ ياخشى قوغدىيالايمىز.