تۇز كۈندىلىك تۇرمۇشىمىزدا كەم بولسا بولمايدىغان تەم تەڭشىگۈچ بولۇپ، دېڭىز تۇزى بىلەن ئادەتتىكى تۇزنىڭ پەرقىنى بىلىش ساغلاملىق ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم. نۇرغۇن كىشىلەر دېڭىز تۇزىنى تېخىمۇ ساغلام دەپ قارىسىمۇ، ئەمما ئۇلارنىڭ ئاساسلىق خىمىيىلىك تەركىبى ئوخشاش بولۇپ، پەرقى ئاساسلىقى پىششىقلاپ ئىشلەش ئۇسۇلى ۋە تەركىبىدىكى قوشۇمچە ماددىلاردا ئىپادىلىنىدۇ. بۇ ماقالىدە بىز تۇز تۈرلىرى، ئۇلارنىڭ تەركىبى ۋە كېسەللىكلەرگە ماس كېلىدىغان تۇزنى تاللاش ئۇسۇللىرى ھەققىدە تەپسىلىي توختىلىمىز.
دېڭىز تۇزى بىلەن ئادەتتىكى تۇزنىڭ ئاساسلىق پەرقى نېمە؟
نۇرغۇن كىشىلەر دېڭىز تۇزى بىلەن ئادەتتىكى ئاش تۇزىنى پۈتۈنلەي ئايرىم ئىككى خىل ئوخشىمىغان ماددىلاردىن تەركىپ تاپىدۇ دەپ ئويلايدۇ، ئەمما ئەمەلىيەتتە ھەر ئىككىسىنىڭ ئاساسلىق تەركىبى ناترىي خىلورىد (NaCl) دۇر. بۇ ئىككى تۇزنىڭ پەرقىنى تۆۋەندىكىدەك بىر قانچە نۇقتىدىن چۈشىنىش مۇمكىن:
1) دېڭىز تۇزى دېڭىز سۈيىنى پارغا ئايلاندۇرۇش ئارقىلىق ئېلىنىدۇ، شۇڭا ئۇنىڭدا كالتسىي، كالىي ۋە ماگنىي قاتارلىق تەبىئىي مىنېرال ماددىلار سەل كۆپ بولىدۇ.
2) ئادەتتىكى تۇز بولسا يەر ئاستىدىكى تۇز كانلىرىدىن قېزىپ چىقىرىلىدۇ ۋە يۇقىرى دەرىجىدە پىششىقلىنىپ، تەركىبىدىكى قوشۇمچە مىنېراللار چىقىرىۋېتىلىدۇ.
3) ئادەتتىكى تۇزنىڭ زەررىچىلىرى ئىنتايىن كىچىك ۋە تەكشى بولۇپ، ئادەتتە ئۇنىڭغا ئۇيۇلۇپ قالماسلىق ئۈچۈن ئاز مىقداردا قوشۇمچە ماددىلار قوشۇلىدۇ.
4) دېڭىز تۇزىنىڭ تەمى ۋە رەڭگى ئۇنىڭ كېلىپ چىققان ئورنىدىكى مىنېرال ماددىلارنىڭ تۈرىگە ئاساسەن سەل پەرقلىنىشى مۇمكىن.
يېقىنقى يىللاردىن بۇيان تۇزنىڭ سۈپىتى ۋە ئۇنىڭ ساغلاملىققا بولغان تەسىرى ھەققىدە نۇرغۇن يېڭى تەتقىقاتلار ئېلىپ بېرىلدى. 2023-يىلى تەبىئەت يېمەكلىكلىرى (Nature Food) ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان بىر تەتقىقاتتا كۆرسىتىلىشىچە، دۇنيادىكى نۇرغۇن دېڭىز تۇزلىرىدا ئىنتايىن كىچىك سۇلياۋ زەررىچىلىرى (Microplastics) بايقالغان بولۇپ، بۇ دېڭىز-ئوكيانلارنىڭ بۇلغىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىكەن. يەنە بىر تەرەپتىن، 2024-يىلى دۇنيا ساغلاملىق تەشكىلاتى (World Health Organization) ئېلان قىلغان دوكلاتتا، تۇزنىڭ تۈرى قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ناترىي مىقدارىنى كونترول قىلىشنىڭ يۈرەك قان تومۇر كېسەللىكلىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتىكى ئەڭ ئۈنۈملۈك قورال ئىكەنلىكى قايتا تەكىتلەنگەن.
تۇز تۈرىنى تاللاشتا قايسى كېسەللىكلەرگە دىققەت قىلىش كېرەك؟
تۇز تاللاش پەقەت تەم مەسىلىسىلا ئەمەس، بەلكى بەزى سوزۇلما خاراكتېرلىك كېسەللىكلىرى بار كىشىلەر ئۈچۈن ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە. ناترىي مىقدارى يۇقىرى بولۇش بەدەندە سۇ تۇتۇلۇپ قېلىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، ئەزالارغا بېسىم ئېلىپ كېلىدۇ.
(1) يۇقىرى قان بېسىم كېسىلى بارلار: بۇ تۈردىكى كىشىلەر ناترىي مىقدارى تۆۋەن، كالىي مىقدارى يۇقىرى بولغان «تۆۋەن ناترىيلىق تۇز» لارنى تاللىسا بولىدۇ، ئەمما بۇنى چوقۇم دوختۇرنىڭ كۆرسەتمىسى بىلەن قىلىش كېرەك.
(2) بۆرەك كېسىلى بارلار: بۆرەك ئىقتىدارى ئاجىزلىغان كىشىلەر ئۈچۈن كالىي مىقدارى يۇقىرى تۇزلار خەتەرلىك بولۇشى مۇمكىن، شۇڭا ئۇلار تۇزنىڭ تۈرىگە بەك ئەھمىيەت بەرگەندىن كۆرە، ئومۇمىي تۇز مىقدارىنى قاتتىق چەكلىشى كېرەك.
(3) قالقانسىمان بەز كېسەللىكلىرى: ئادەتتىكى ئاش تۇزىغا ئادەتتە يود (Iodine) قوشۇلىدۇ، بۇ بويۇن قالقانسىمان بەز ئۆسمىسىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا ۋە قالقانسىمان بەز ھورمونلىرىنىڭ تەڭشىلىشىدە مۇھىم. ئەگەر كىشىدە قالقانسىمان بەز ئىقتىدارى ئېشىپ كېتىشتە بولسا، يودسىز تۇز تاللىشى زۆرۈر بولۇشى مۇمكىن.
(4) يۈرەك زەئىپلىكى بارلار: بۇ كىشىلەر بەدەندىكى سۇيۇقلۇق تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاش ئۈچۈن، ھەر قانداق تۈردىكى تۇزنى ئىشلىتىشتە ئىنتايىن ئېھتىياتچان بولۇشى تەلەپ قىلىنىدۇ.
ساغلام تۇز ئىشلىتىش ئۈچۈن ئەمەلىي تەۋسىيەلەر
ساغلاملىق ئۈچۈن تۇزنىڭ تۈرىدىن كۆرە، ئۇنىڭ مىقدارى بەكرەك مۇھىم. دۇنيا ساغلاملىق تەشكىلاتى چوڭلارنىڭ كۈندىلىك تۇز ئىستېمال مىقدارىنى 5 گرام (تەخمىنەن بىر چاي قوشۇقى) دىن ئاشۇرماسلىقنى تەۋسىيە قىلىدۇ. تۇز تاللاشتا ۋە ئىشلىتىشتە تۆۋەندىكىلەرگە دىققەت قىلىڭ:
1) تاماق ئېتىشتە تۇزنىڭ ئورنىغا سامساق، پىياز، لىمون سۈيى ياكى ھەر خىل تەم تەڭشىگۈچ كۆكتاتلارنى ئىشلىتىپ تەم كىرگۈزۈشكە ئادەتلىنىڭ.
2) پىششىقلاپ ئىشلەنگەن يېمەكلىكلەر، كونسېرۋالار ۋە تەييار كۆكتات تۇزلىمىلىرىدا ناترىي مىقدارى ئىنتايىن يۇقىرى بولىدۇ، شۇڭا سېتىۋالغاندا ماركىسىدىكى ناترىي مىقدارىغا قاراڭ.
3) دېڭىز تۇزىنىڭ مىنېرال ماددىلىرى كۆپ بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ مىقدارى كۈندىلىك ئېھتىياجنى قاندۇرۇشقا يەتمەي قېلىشى مۇمكىن.
4) ئەگەر سىزدە ئالاھىدە كېسەللىك بولمىسا، يودلانغان ئادەتتىكى تۇز يود كەمچىللىكنىڭ ئالدىنى ئېلىشتىكى ئەڭ ئەرزان ۋە ئۈنۈملۈك يول بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
خۇلاسىلىگەندە، دېڭىز تۇزى بىلەن ئادەتتىكى تۇز ئوتتۇرىسىدا ساغلاملىق جەھەتتە ئالەمشۇمۇل پەرق يوق. ئەڭ مۇھىمى ئۆزىڭىزنىڭ سالامەتلىك ئەھۋالىغا قاراپ، تۇزنىڭ مىقدارىنى كونترول قىلىش ۋە ئېھتىياج بولسا يودلانغان ياكى يودلانمىغان تۇزنى توغرا تاللاشتۇر.
