نۇرمەمەت دوختۇر

راك دىگەننى ئاڭلىغانلار ئادەتتە بۇنى بىر خىل ساقايماس كېسەل، ئۆلۈپ كېتىشكە ئاز قاپتۇ دەپ ئويلاپ قالىدۇ. ئەمما ھەممە راك كېسىلى بىمارلىرىنىڭ ئۆلۈپ كېتىشى ناتايىن. گەرچە راك كېسىلى ئۆلۈمنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ئېغىر كېسەللىكلەرنىڭ بىرى بولسىمۇ، لېكىن نۇرغۇن بىمارلار بالدۇر دىئاگنوز قويۇش ۋە مۇۋاپىق داۋالاش ئارقىلىق ئۇزاق مۇددەت ياشىيالايدۇ، ھەتتا پۈتۈنلەي ئەسلىگە كېلەلەيدۇ. ئوخشاش بولمىغان تۈردىكى راك كېسىلىنىڭ ئاقىۋىتى ۋە ھايات قېلىش نىسبىتى ئوخشاش بولمايدۇ، بىمارنىڭ ھايات قېلىش پۇرسىتى راك كېسىلىنىڭ تىپى، دەۋرگە بۆلۈنۈشى، سالامەتلىك ئەھۋالى ۋە داۋالاش ئۇسۇلى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك.

مەقئەت ئەتراپىدا گۆش پارچىسى پەيدا بولۇش بوۋاسىر، مەقئەت يېرىلىش، مەقئەت ئەتراپى يىرىڭلىق ئىششىقى قاتارلىق كۆپ خىل كېسەللىكلەرنىڭ ئىپادىسى بولۇشى مۇمكىن. غەرب تېبابىتىدە، بۇ كېسەللىكلەرگە دىئاگنوز قويۇش ۋە داۋالاش ئۇسۇلى ناھايىتى پىشىپ يېتىلدى. ئەگەر سىزدە بۇنداق كېسەللىك ئالامەتلىرى بارلىقىنى بايقىسىڭىز، ۋاقتىدا دوختۇرغا كۆرۈنۈپ، توغرا دىئاگنوز قويۇش ۋە داۋالاشقا قولايلىق يارىتىشىڭىزنى تەۋسىيە قىلىمىز. 

فتور ئادەم بەدىنىدىكى مۇھىم مىكرو ئېلېمېنتلارنىڭ بىرى، ئادەم بەدىنىدىكى فتورنىڭ كۆپ قىسمى سۆڭەك بىلەن چىشتا بولىدۇ. فتورلۇق بىرىكمىلەر ئادەم بەدىنىنىڭ ھاياتلىق پائالىيىتى ۋە چىش، سۆڭەك توقۇلمىلىرىنىڭ ماددا ئالمىشىشى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك.

ICD كودى ( خەلقارا كېسەللىكلەرنى تۈرگە ئايرىش كودى ) پۈتۈن دۇنيادا ئۆلچەملەشكەن ۋە بىرلىككە كېلىنگەن داۋالاشنى تۈرگە ئايرىش سىستېمىسى بولۇپ، مېدىتسىنا ۋە سەھىيە ساقلىقنى ساقلاش ساھەسىدە كەڭ قوللىنىلىدۇ. ICD كودىنى دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى ( WHO ) تۈزۈشكە مەسئۇل بولۇپ، ھەر خىل كېسەللىك، كېسەللىك ئالامىتى، كېسەللىك سەۋەبى ۋە باشقا ساغلاملىققا مۇناسىۋەتلىك ئەھۋاللارنى بېكىتىلگەن كود ئارقىلىق ئېنىقلاش ۋە خاتىرىلەشكە ئىشلىتىلىدۇ. ICD نىڭ ئىنگىلىزچە تولۇق ئاتىلىشى «International Classification of Diseases» بولۇپ، نورمالدا قىسقارتىلىپ ICD دەپ قوللىنىدۇ. ئۇ بىر خىل ئاددىي كودلاشتۇرۇش سىستېمىسى بولۇپلا قالماي، يەنە پۈتۈن دۇنيادىكى داۋالاش ئاپپاراتلىرى ۋە ھۆكۈمەتنىڭ سانلىق مەلۇماتلارنى ئىستاتىستىكا قىلىشىدىكى مۇھىم قورال.

بور كىشىلەر خېلى بۇرۇنلا تەتقىق قىلغان ئېلېمېنت بولۇپ، نۇرغۇن دەلىللەر ئۇنىڭ خېلىلا ھاياتىي كۈچكە ئىگە ئېلېمېنت ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بەردى. ئادەم بەدىنىگە كىرگەن بور بەدەننىڭ ھەرقايسى ئورۇنلىرىغا كەڭ تارقىلىدۇ، ئۇ ئادەم بەدىنىدىكى بوغۇملارنىڭ ساغلاملىقىغا نىسبەتەن مۇھىم تەسىرگە ئىگە.

سۈيدۈك يولى ئېغىزىدا قىزىل داغ ۋە سۇلۇق ئىششىق پەيدا بولۇش سۈيدۈك يولى ئېغىزى ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى رايونلاردا قىزىل داغ پەيدا بولۇش ۋە ئىششىش ئالامەتلىرىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ خىل كېسەللىك ئالامىتى كۆپ خىل سەۋەبلەر كەلتۈرۈپ چىقارغان بولۇشى مۇمكىن، يۇقۇملىنىش، زىيادە سەزگۈرلۈك رېئاكسىيەسى ياكى باشقا كېسەللىكلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

راك خاراكتېرلىك مونچاق گۆش ( Malignant Polyp ) يامان سۈپەتلىك ئۆزگىرىش خەۋپى مەۋجۇت بولغان ئۆسمە ئۆزگىرىشىنى كۆرسىتىدۇ، ئاساسلىقى ھەزىم قىلىش يولىدا كۆرۈلىدۇ، بولۇپمۇ بوغماق ئۈچەي ۋە تۈز ئۈچەيدە كۆرۈلىدۇ. راك خاراكتېرلىك مونچاق گۆش ئادەتتە بەز ئۆسمىسى خاراكتېرلىك مونچاق گۆشتىن ئۆزگىرىپ كېلىدۇ، ھۈجەيرىنىڭ بىنورمال ئۆسۈشىگە ئەگىشىپ، مونچاق گۆش تەدرىجىي ھالدا راك كېسىلىگە ئۆزگىرىشى مۇمكىن. بۇ خىل كېسەللىك ئۆزگىرىشىنىڭ دەسلەپكى ئالامەتلىرى روشەن بولمايدۇ، كۆپىنچە ئىچكى بوشلۇق ئەينىكىدە تەكشۈرۈش جەريانىدا تاسادىپىي بايقىلىدۇ. دەسلەپكى مەزگىلدە راك خاراكتېرلىك مونچاق گۆشنى پەرقلەندۈرۈش ۋە بىر تەرەپ قىلىش ئۈچەي راكىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا ئىنتايىن مۇھىم.

راك خاراكتېرلىك يارا ( Malignant Ulcer ) يەنە راك يارىسى دەپمۇ قىسقارتىلىپ ئاتىلىدۇ. بۇ يامان سۈپەتلىك ئۆسمە كەلتۈرۈپ چىقارغان سوزۇلما يارا خاراكتېرلىك زەخىملىنىش بولۇپ، تېرە، ئېغىز بوشلۇقى، ئاشقازان - ئۈچەي يولى ۋە سۈت بېزى قاتارلىق ئورۇنلاردا كۆپ كۆرۈلىدۇ. ئۇنىڭ ئالاھىدىلىكى يارىنىڭ گىرۋىكى تەرتىپسىز، توقۇلمىلىرى قاتتىق، ئۆزلۈكىدىن ساقىيىشى تەس، ئادەتتە ئاغرىش، قاناش ۋە ئاجرالمىلار كۆپىيىش بىلەن بىللە كۆرۈلىدۇ. راك يارىسى بىمارنىڭ تۇرمۇش سۈپىتىگە ئېغىر تەسىر يەتكۈزۈپلا قالماي، يەنە راك كېسىلىنىڭ تەرەققىي قىلىشى ياكى قايتا قوزغىلىشىدىن بېشارەت بېرىشى مۇمكىن، شۇڭا بۇنىڭغا ئالاھىدە دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدۇ.

راك خاراكتېرلىك قاقشاللىشىش ( Cancer Cachexia ) يەنە راك مەنبەلىك كاخېكسىيە دەپمۇ ئاتىلىدۇ. بۇ  بىر خىل راك كېسىلى كەلتۈرۈپ چىقارغان ئېغىر مېتابولىزم نورمالسىزلىقى بولۇپ، بەدەن ئېغىرلىقى كۆرۈنەرلىك تۆۋەنلەش، مۇسكۇللار يىگىلەش، ئىشتىھاسى تۇتۇلۇش ۋە ماغدۇرسىزلىنىش قاتارلىق ئالامەتلەر كۆرۈلىدۇ. بۇ خىل كېسەللىك ئالامىتى راك كېسىلىنىڭ ئاخىرقى باسقۇچىغا بېرىپ قالغان بىمارلاردا كۆپ كۆرۈلىدۇ، بولۇپمۇ ئاشقازان ئاستى بېزى راكى، ئاشقازان راكى ۋە ئۆپكە راكىدا بىر قەدەر كۆپ كۆرۈلىدۇ. راك مەنبەلىك كاخېكسىيە بىمارنىڭ تۇرمۇش سۈپىتىگە تەسىر كۆرسىتىپلا قالماي، يەنە داۋالاش ئۈنۈمى ۋە ئاقىۋىتى بىلەنمۇ زىچ مۇناسىۋەتلىك.

ئاميوبا كراخمال فېرمېنتى ( Amoebic Amylase ) ئاميوبا پروتوزوئاسىدىن كەلگەن ھەزىم قىلىش ئېنزىمى بولۇپ، ئاساسلىقى كراخمال ۋە قەنت تۈرىدىكى مولېكۇلىلارنى پارچىلاپ، پارازىت قۇرتلارنىڭ ئېنېرگىيەگە ئېرىشىشىگە ياردەم بېرىدۇ. بۇ خىل ئېنزىم ئاميوبالىق يۇقۇملىنىش ،بولۇپمۇ ئاميوبالىق تولغاق ( Amoebic Dysentery ) تا مۇھىم رول ئوينايدۇ. ئاميوبالىق تولغاق ھەزىم قىلىش سىستېمىسىدا كۆپ كۆرۈلىدۇ، ئىچ سۈرۈش، قورساق ئاغرىش ۋە قاناش خاراكتېرلىك ئۈچەي ياللۇغى قاتارلىق كېسەللىك ئالامەتلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.