مېڭە سەكتىسى، يەنى خەلق ئارىسىدا پالەچ ياكى مېڭىگە قان چۈشۈش دەپ ئاتىلىدىغان بۇ كېسەللىك، ھازىرقى زامان تېببىي ساھەسىدىكى ئەڭ خەتەرلىك ساغلاملىق تەھدىتلىرىنىڭ بىرىدۇر. بولۇپمۇ ئوتتۇرا ياشلىق كىشىلەر ئۈچۈن ئېيتقاندا، تۇرمۇش بېسىمىنىڭ ئېشىشى، ھەرىكەتنىڭ ئازىيىشى ۋە ئوزۇقلىنىش ئادىتىنىڭ ئۆزگىرىشى بۇ كېسەللىكنىڭ كۆرۈلۈش نىسبىتىنى يۇقىرى كۆتۈرۈۋەتتى. مېڭە سەكتىسى تۇيۇقسىز يۈز بېرىدىغاندەك كۆرۈنگىنى بىلەن، ئەمەلىيەتتە بەدەن بىزگە ئالدىن نۇرغۇن سىگناللارنى بېرىدۇ. بۇ سىگناللارنى ۋاقتىدا تونۇش ۋە توغرا تەدبىر قوللىنىش ئۆلۈم ياكى ئۆمۈرلۈك مېيىپلىقنىڭ ئالدىنى ئېلىشتىكى ئەڭ ئۈنۈملۈك يولدۇر.
بۇ كېسەللىكنىڭ ھەرقايسى تىللاردىكى ئاتىلىشى تۆۋەندىكىچە:
ئۇيغۇرچە ئاتىلىشى: مېڭە سەكتىسى (سەكتە)، پالەچ، مېڭىگە قان چۈشۈش
ئىنگىلىزچە ئاتىلىشى: Stroke (Cerebrovascular accident – CVA)
خەنزۇچە ئاتىلىشى: 中风 (Zhòngfēng) ,脑卒中 (Nǎo zùzhòng)
ياپونچە ئاتىلىشى: 脳卒中 (Nōsouchū – نوسوچۇ)
تۈركچە ئاتىلىشى: İnme , Felç
مېڭە سەكتىسىنىڭ بالدۇرقى ئاگاھلاندۇرۇش سىگناللىرى
ئوتتۇرا ياشلىقلاردا مېڭە سەكتىسى يۈز بېرىشتىن بىر قانچە سائەت، كۈن، ھەتتا بىر قانچە ھەپتە ئىلگىرى بەزى ئالامەتلەر كۆرۈلۈش مۇمكىن. بۇلارنى بىلىۋېلىش كېيىنكى جىددىي قۇتقۇزۇش ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم. تۆۋەندىكى ئالامەتلەر كۆرۈلسە ھەرگىز سەل قاراشقا بولمايدۇ:
- يۈز قىسمىدا قىيسىيىش كۆرۈلۈش: كۈلگەندە ئېغىز بىر تەرەپكە تارتىشىپ قېلىش.
- قول-پۇتلارنىڭ ماغدۇرسىزلىنىشى: ئالاھىدە بىر تەرەپتىكى قول ياكى پۇتنىڭ تۇيۇقسىز ئۇيۇشۇپ قېلىشى ياكى كۈچسىزلىنىشى.
- سۆزلىشىشتە قىينىلىش: تىل گالۋاڭلىشىش، سۆزلەرنى ئېنىق تەلەپپۇز قىلالماسلىق ياكى باشقىلارنىڭ گېپىنى چۈشىنىشتە قىيىنچىلىق تۇغۇلۇش.
- كۆرۈش قۇۋۋىتىنىڭ تۇيۇقسىز ئاجىزلىشىشى: بىر ياكى ئىككىلا كۆزنىڭ كۆرۈش دائىرىسى تارىيىش ياكى شەيئىلەرنى تۇتۇق كۆرۈش.
- تۇيۇقسىز قاتتىق باش ئاغرىش: سەۋەبسىز ۋە مىسلىسىز دەرىجىدىكى باش ئاغرىقىنىڭ پەيدا بولۇشى ھەم قىسقا ۋاقىتتا توختىماسلىق.
پالەچ بولۇپ قېلىشنىڭ ئالدىنى ئېلىشتىكى ئاساسلىق تەدبىرلەر
پالەچنىڭ ئالدىنى ئېلىش جەريانىدا ئەڭ مۇھىم بولغىنى خەتەرلىك ئامىللارنى كونترول قىلىشتۇر. ئوتتۇرا ياش مەزگىلىدە ئارتېرىيە قېتىشىش ۋە قان بېسىمىنىڭ ئۆرلىشى مېڭىگە قان چۈشۈش خەۋپىنى بىر ھەسسە ئاشۇرىدۇ. شۇڭا، ساغلاملىقنى باشقۇرۇشتا بوشاشماسلىق كېرەك. قان بېسىمى ئۆلچىمىنى دائىم تەكشۈرتۈپ تۇرۇش ۋە ئۇنى نورمال چەك ئىچىدە تۇتۇش مېڭە سەكتىسىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتىكى بىرىنچى دەرىجىلىك ۋەزىپە ھېسابلىنىدۇ.
- تۇزنى ئازايتىش: كۈندىلىك تۇز ئىستېمالىنى 5 گرامدىن ئاشۇرماسلىق قان بېسىمىنى مۇقىملاشتۇرىدۇ.
- دائىملىق چېنىقىش: ھەپتىدە كەم دېگەندە 150 مىنۇت تېز مېڭىش ياكى باشقا يېنىك ھەرىكەتلەر بىلەن شۇغۇللىنىش كېرەك.
- تاماكا ۋە ھاراقنى تاشلاش: بۇ ئىككى زىيانلىق ئادەت قان تومۇرلارنىڭ ئېلاستىكىلىقىنى يوقىتىپ، توسۇلۇش خەۋپىنى تۇغدۇرىدۇ.
- سەمىرىپ كېتىشتىن ساقلىنىش: بەدەن ئېغىرلىقىنى كونترول قىلىش يۈرەك ۋە قان تومۇر سىستېمىسىنىڭ يۈكىنى يېنىكلىتىدۇ.
- قان قەنتى ۋە خولېستېرىننى تەكشۈرتۈش: دىئابېت كېسىلى ۋە يۇقىرى قان ماي مېڭە تومۇرلىرىنىڭ سۈپىتىگە بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ.
تېببىي تەتقىقاتلاردىكى يېڭى بايقىلىشلار
يېقىنقى يىللاردىن بۇيان تېببىي ساھەدە مېڭە سەكتىسىنىڭ ئالدىنى ئېلىش بويىچە بىر قاتار مۇھىم ئىلگىرىلەشلەر قولغا كەلتۈرۈلدى. ئامېرىكا يۈرەك جەمئىيىتى (American Heart Association) نىڭ 2024-يىللىق يېڭىلانغان يېتەكچىسىدە كۆرسىتىلىشىچە، كىشىلەرنىڭ ئۇيقۇ سۈپىتىنىڭ ياخشى بولماسلىقى ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك پىسخىكىلىق بېسىم مېڭە سەكتىسىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا ئوزۇقلىنىش بىلەن ئوخشاش دەرىجىدىكى ئەھمىيەتكە ئىگە ئىكەن. يەنە بىر تەرەپتىن، لانسېت نېرۋا كېسەللىكلىرى ژۇرنىلى (The Lancet Neurology) نىڭ 2023-يىلدىكى يەر شارى خاراكتېرلىك تەتقىقات دوكلاتىدا تەكىتلىنىشىچە، مۇھىتنىڭ بۇلغىنىشى، بولۇپمۇ PM2.5 زەررىچىلىرىنىڭ يۇقىرى بولۇشى مېڭە قان تومۇر كېسەللىكلىرىنىڭ يۈز بېرىش نىسبىتىنى %15 ئەتراپىدا ئاشۇرۇۋەتكەن بولۇپ، بۇ ئامىلغا بولغان دىققەتنى كۈچەيتىش زۆرۈر ئىكەن.
ساغلاملىق مەسلىھەتى
مېڭە سەكتىسى ياكى پالەچ بولۇپ قېلىش پەقەت ياشانغانلارغا خاس كېسەللىك ئەمەس، بەلكى ئوتتۇرا ياشلىقلارنىڭمۇ كۈندىلىك تۇرمۇشىدا ئالاھىدە دىققەت قىلىشىغا ئەرزىيدىغان بىر خەتەردۇر. بىز ئادەتتە سەل قارايدىغان كىچىك تۇرمۇش ئادەتلىرى، ئەمەلىيەتتە بىزنى بۇ چوڭ ئاپەتتىن قوغدايدىغان قالقاندۇر. ساغلام تۇرمۇش ئۇسلۇبىنى يېتىلدۈرۈش، قان بېسىمىنى قەرەللىك ئۆلچەش ۋە كۆڭۈلنى ئازادە تۇتۇش ئارقىلىق مېڭە سەكتىسىنىڭ خەۋپىنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرگىلى بولىدۇ. ئەگەر يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان ئالامەتلەرنىڭ بىرى تۇيۇقسىز كۆرۈلسە، ھېچقانداق ۋاقىتنى قولدىن بەرمەي جىددىي قۇتقۇزۇش بۆلۈمىگە بېرىش كېرەك. ئېسىڭىزدە بولسۇنكى، مېڭە سەكتىسىدە «ۋاقىت – مېڭە ھۈجەيرىسى» دېمەكتۇر.
