دىئابېت كېسىلى (شېكەر كېسىلى) بۈگۈنكى كۈندە دۇنيا مىقياسىدا ئەڭ كۆپ كۆرۈلىدىغان سوزۇلما خاراكتېرلىك كېسەللىكلەرنىڭ بىرى. بۇ كېسەللىك پەقەت قاندىكى شېكەرنىڭ يۇقىرى بولۇشى بىلەنلا چەكلەنمەستىن، بەلكى بەدەندىكى ئەزالارغا ئېغىر ئەگەشمە كېسەللىكلەرنى ئېلىپ كېلىدۇ. دىئابېت بىمارلىرى ئەڭ قورقىدىغان ئەھۋاللارنىڭ بىرى پۇت قىسمىدا يارا پەيدا بولۇش ۋە ئاخىرقى باسقۇچتا پۇتنىڭ كېسىۋېتىلىشىدۇر. تىببىي تىلدا بۇ ئەھۋال دىئابېت ئايىغى دەپ ئاتىلىدۇ. نىمە ئۈچۈن ئاددىيلا بىر يارا ئاخىرىدا كېسىۋېتىش دەرىجىسىگە بېرىپ قالىدۇ؟ بۇ جەريان قانداق يۈز بېرىدۇ؟
نىرۋا سىستېمىسىنىڭ زىيانغا ئۇچرىشى
قاندىكى شېكەرنىڭ ئۇزۇن مۇددەت يۇقىرى بولۇشى بەدەندىكى نىپىز نىرۋا تالالىرىنى تەدرىجىي ۋەيران قىلىدۇ. بۇ ئەھۋال «دىئابېت خاراكتېرلىك نىرۋا كېسەللىكى» دەپ ئاتىلىدۇ. نىرۋىلار زەخىملەنگەندە، بىمارنىڭ پۇت قىسمىدىكى سېزىمى تۆۋەنلەپ كېتىدۇ ياكى پۈتۈنلەي يوقايدۇ.
- بىمار پۇتىغا بىرەر نەرسە كىرىپ كەتكەنلىكىنى ياكى ئايىغىنىڭ قىسىۋاتقانلىقىنى ھېس قىلالمايدۇ.
- كىچىك بىر تىلىنىش ياكى قاپارتقۇ پەيدا بولغاندا، ئاغرىق سېزىمى بولمىغاچقا، بىمار بۇنىڭغا دىققەت قىلمايدۇ.
- ئاغرىق سېزىمىنىڭ يوقلىقى يارانىڭ تېخىمۇ چوڭىيىپ كېتىشىگە ۋە چوڭقۇرلىشىشىغا خەتەرلىك پۇرسەت يارىتىپ بېرىدۇ.
مانا بۇ تۇنجى خەتەرلىك باسقۇچ بولۇپ، نىرۋا زەخىملىنىش سەۋەبلىك بىمار ئۆز پۇتىدىكى خەتەرنى سېزەلمەي قالىدۇ.
قان ئايلىنىشنىڭ توسالغۇغا ئۇچرىشى
دىئابېت كېسىلى پەقەت نىرۋىلارنىلا ئەمەس، بەلكى قان تومۇرلارنىمۇ ۋەيران قىلىدۇ. يۇقىرى شېكەر قان تومۇر دىۋارلىرىنى قېتىشتۇرۇپ، قان تومۇرلارنى تارايتىۋېتىدۇ. پۇت قىسمى يۈرەكتىن ئەڭ يىراق ئەزا بولغاچقا، پۇتقا بارىدىغان قان ئايلىنىش كۆرۈنەرلىك ئاستىلايدۇ. بىرەر يارا پەيدا بولغاندا، يارانىڭ ساقىيىشى ئۈچۈن ئوكسىگېن، ئوزۇقلۇق ۋە ئاق قان ھۈجەيرىلىرى (ئىممۇنىتېت ھۈجەيرىلىرى) شۇ يەرگە يېتىپ بېرىشى كېرەك. قان ئايلىنىش ياخشى بولمىغاندا، يارا ساقىيىش ئۈچۈن كېرەكلىك ماتېرىياللارغا ئېرىشەلمەيدۇ، نەتىجىدە كىچىك بىر يارىمۇ ئايلارچە ساقايمايدۇ.
يۇقۇملىنىش ۋە نېكروز (گانگرېنا) جەريانى
قاندىكى يۇقىرى شېكەر باكتېرىيەلەر ئۈچۈن ناھايىتى ياخشى ئوزۇقلۇق مۇھىتىدۇر.
پۇت قىسىمدا كۆپ كۆرۈلىدىغان بارماق ئارىسىدىكى زەمبۇرۇغلۇق ياللۇغلىنىش، تىرناق كۆپ ئېلىنىپ كېتىپ ياللۇغلىنىش، تىرناق تېرىگە پېتىپ قىلىشتىكى ياللۇغلىنىش ئەھۋاللىرى كۆپ كۆرۈلىدۇ يۇ، ئەمما كۆپىنچە بىمارلار بۇنىڭغا دىققەت قىلمايدۇ.
يارا پەيدا بولغاندا، باكتېرىيەلەر تېز سۈرئەتتە كۆپىيىدۇ. بىمارنىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسى ئاجىزلاشقانلىقى ۋە قان ئايلىنىشى ئاستا بولغانلىقى ئۈچۈن، بەدەن بۇ يۇقۇملىنىشقا قارشى تۇرالمايدۇ. يۇقۇملىنىش سۆڭەككىچە يېتىپ بارىدۇ. توقۇلمىلار قان ۋە ئوكسىگېنسىز قالغاندا، ئۇلار ئۆلۈشكە باشلايدۇ، بۇ ئەھۋالنى بىز گانگرېنا ياكى نېكروز دەيمىز. ئۆلگەن توقۇلمىلار زەھەرلىك ماددىلارنى چىقىرىپ، پۈتۈن بەدەنگە خەۋپ يەتكۈزگەچكە، دوختۇرلار بىمارنىڭ ھاياتىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن يۇقۇملانغان پۇتنى كېسىۋېتىشكە مەجبۇر بولىدۇ.
رەسىم ۋىكىپېدىيادىن ئېلىندى. دىئابېت پۇت بارماق كېسىۋېتىلگەن سۈرىتى. بەزىدە تېخىمۇ يۇقىرى قىسىمدىن كېسىشكە توغرا كېلىپ قالىدۇ. رەسىم مەنبەسى
دىئابېت ئايىغىدىن قانداق ساقلىنىش كېرەك؟
پۇت كېسىلىش ھەرگىزمۇ مۇقەررەر نەتىجە ئەمەس. توغرا پەرۋىش قىلىش ئارقىلىق بۇ ئېغىر پاجىئەنىڭ ئالدىنى ئالغىلى بولىدۇ. تۆۋەندىكى تەكلىپلەرگە ئەستايىدىل ئەمەل قىلىش تەۋسىيە قىلىنىدۇ:
- كۈندىلىك تەكشۈرۈش: ھەر كۈنى كەچتە پۇتىڭىزنى ئەينەككە تۇتۇپ تەكشۈرۈڭ، كىچىك تىلىنىش، قىزىرىش ياكى قاپارتقۇ بار-يوقلۇقىغا دىققەت قىلىڭ.
- يالاڭ پۇت ماڭماسلىق: ئۆي ئىچىدىمۇ يالاڭ پۇت ماڭماڭ، چۈنكى تۇيماي بىرەر نەرسىنى دەسسەپ سېزەلمەي قالىدىغان ئەھۋاللار كۆپ كۆرۈلىدۇ.
- مۇۋاپىق ئاياغ تاللاش: بەك تار ياكى بەك بوش بولمىغان، يۇمشاق ئاياغ ۋە پاختا پايپاق كىيىڭ.
- شېكەرنى كونترول قىلىش: ئەڭ تۈپ سەۋەب قاندىكى شېكەر بولغاچقا، ئۇنى تۇراقلىق سەۋىيەدە تۇتۇش نىرۋا ۋە قان تومۇرلارنى قوغدايدۇ.
يېڭى تىببىي تەتقىقات نەتىجىلىرى
يېقىنقى يىللاردىكى تىببىي تەتقىقاتلار دىئابېت بىمارلىرىدىكى پۇت كېسىش نىسبىتىنىڭ يەنىلا يۇقىرىلىقىنى كۆرسەتمەكتە. International Diabetes Federation (IDF) تەرىپىدىن 2021-يىلى ئېلان قىلىنغان دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، دۇنيا مىقياسىدا ھەر 20 سېكۇنتتا بىر كىشى دىئابېت كېسىلى سەۋەبلىك پۇت-قولىدىن ئايرىلىدىكەن. شۇنداقلا، Lancet ژۇرنىلىدا 2022-يىلى ئېلان قىلىنغان بىر تەتقىقاتتا، قاندىكى شېكەرنى بالدۇر كونترول قىلىش ۋە دائىملىق پۇت تەكشۈرتۈش ئارقىلىق پۇت كېسىلىش نىسبىتىنى %80 تۆۋەنلەتكىلى بولىدىغانلىقى جەزملەشتۈرۈلگەن.
دىئابېت بىمارلىرىنىڭ پۇتىنىڭ كېسىلىشى نىرۋا سېزىمىنىڭ يوقىلىشى، قان ئايلىنىشنىڭ ئاستىلىشى ۋە يۇقۇملىنىشنىڭ كۈچىيىشى قاتارلىق ئۈچ تەرەپلىمىلىك سەۋەبتىن كېلىپ چىقىدۇ. بۇ ئەھۋالنى بىر تەرەپ قىلىشتا «ئالدىنى ئېلىش داۋالاشتىن ئەۋزەل» دېگەن سۆز ئەڭ مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. دىئابېت كېسلى بارلار چوقۇم پۇتنى پاكىز تۇتۇش، كىچىك يارىلىرىغا سەل قارىماسلىق ۋە قاندىكى شېكەرنى مۇۋاپىق تىزگىنلەش ئارقىلىق پۇتنىڭ ساغلاملىقىنى ساقلاپ قالغىلى بولىدۇ. ئەگەر پۇتتا ھەر قانداق بىر ساقايمايدىغان يارا بايقالسا، دەرھال مەخسۇس دوختۇر بىلەن كۆرۈشۈش كېرەك.
