نۇرمەمەت دوختۇر

ئالەم بوشلۇقىغا ئۇچۇش ئىنسانىيەتنىڭ ئەڭ قىيىن ۋە خەتەرلىك پائالىيەتلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ ئالەم ئۇچقۇچىلىرىدىن پەۋقۇلئاددە جىسمانىي ساپالا ۋە پىسخىكىلىق تاقابىل تۇرۇش ئىقتىدارىنى تەلەپ قىلىدۇ. بۇ ماقالىدە بىز ناسا ۋە باشقا ئالەم قاتنىشى ئىدارىلىرىنىڭ ئالەم ئۇچقۇچىلىرىنى تاللاشتىكى تىببىي ئۆلچەملىرى ۋە كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان سالامەتلىك سىناقلىرى ئۈستىدە توختىلىمىز.

NASA ئار تېمىس 2 ۋەزىپىسىدىكى ئالەم ئۇچۇش خادىملىرى تەرىپىدىن چوڭقۇر ئالەم بوشلۇقىدىن تارتىلغان تۇنجى تۈركۈمدىكى يەرشارى سۈرەتلىرىنى ئېلان قىلدى. بۇ سۈرەتلەر ئىنسانىيەتنىڭ ئارىدىن 50 يىلدىن كۆپرەك ۋاقىت ئۆتكەندىن كېيىن، يەنە بىر قېتىم يەر شارىنى يىراق ئارىلىقتىن كۆرۈشى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.

ئاتا-ئانىلار ئۈچۈن پەرزەنتىنىڭ بوي ئېگىزلىكى ۋە ئۆسۈپ يېتىلىشى ھەمىشە ئەڭ كۆڭۈل بۆلىدىغان مەسىلىلەرنىڭ بىرى. «بالام يەنە ئۆسەمدۇ؟»، «ئۇنىڭ ئاخىرقى بويى قانچىلىك بولار؟» دېگەندەك سوئاللار كۆپچىلىكنىڭ كۆڭلىدە بولىدۇ. بۇ سوئاللارغا جاۋاب بېرىشتە، بالىنىڭ كالىندار يېشى (Chronological age) ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ «سۆڭەك يېشى» (Bone Age) تېخىمۇ مۇھىم ۋە ئىلمىي بىر كۆرسەتكۈچ ھېسابلىنىدۇ. ئۇنداقتا سۆڭەك يېشى دېگەن نېمە؟ ئۇ قانداق باھالىنىدۇ؟ ئۇنىڭ ئەھمىيىتى قەيەردە؟

ئالما ساغلاملىق ۋە گۈزەللىكنىڭ مەنبەسىدۇر. بۇ ماقالىدە ئالمىنىڭ يۈرەك، ئۈچەي ۋە تېرىگە بولغان پايدىلىرى، يېڭى تېببىي تەتقىقاتلار ۋە ئەڭ توغرا ئىستېمال قىلىش ئۇسۇللىرىنى تەپسىلىي تونۇشتۇرىمىز.

ئامېرىكا ئالەم قاتنىشى ئىدارىسى (NASA) نىڭ «ئار تېمىس 2» ۋەزىپىسى 2026-يىلى 1-ئاپرېل مۇۋەپپەقىيەتلىك قويۇپ بېرىلگەن بولۇپ، بۇ ئىنسانلارنىڭ 1972-يىلدىكى ئاپوللو 17 ۋەزىپىسىدىن بۇيانقى 50 نەچچە يىلدىن كېيىن تۇنجى قېتىم ئاي ئوربىتىسىغا ئادەملىك ئۇچۇشى ھېسابلىنىدۇ. بۇ ۋەزىپە كەلگۈسىدە ئاي شارىغا يەنە بىر قېتىم قونۇش ۋە ئۇ يەردە ئۇزۇن مۇددەت مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش ئۈچۈن ئاساس سالىدۇ.

ياشانغانلار بېلىق مېيى ئىستېمال قىلسا بولامدۇ؟ بېلىق مېيىنىڭ يۈرەك، مېڭە ۋە بوغۇم ساغلاملىقىغا بولغان پايدىسى، دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك نۇقتىلار ۋە ئەڭ يېڭى تەتقىقاتلارنى بىلىۋېلىڭ.

ئادەتتە بىز كۈندىلىك تۇرمۇشىمىزدا شەخسىي تازىلىققا ئىنتايىن ئەھمىيەت بېرىمىز، بولۇپمۇ ئېغىز بوشلۇقى ساغلاملىقى بىزنىڭ ئومۇمىي بەدەن ساغلاملىقىمىز بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. ئەمما، نۇرغۇن كىشىلەر چىش چوتكىسىنى ساقلاش ئورنىغا سەل قارايدۇ. بولۇپمۇ كىچىك تىپتىكى مۇنچا ۋە ھاجەتخانىلاردا چىش چوتكىسىنى تاھارەت كۆلچىكى (toilet) يېقىن قويۇش كۆرۈنەرلىك باكتېرىيە خەۋپىنى ئېلىپ كېلىدۇ.

چىش مىلىكىنىڭ قىنىشى ئادەتتە سەل قارىلىدىغان، ئەمما ئېغىز بوشلۇقى ۋە پۈتۈن بەدەن ساغلاملىقىدىن بېرىلگەن بىر سىگنال بولۇپ، ئۇ ئاساسلىق چىش مىلىكى ياللۇغى ياكى بەزى ۋىتامىنلارنىڭ كەمچىل بولۇشىدىن كېلىپ چىقىدۇ.

دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى (WHO) بىرلىشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئاستىدىكى خەلقئارالىق جامائەت ساغلاملىقى ئۈچۈن مەسئۇل بولغان ئالاھىدە ئاپپارات. بۇ تەشكىلات دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش، ساغلاملىق سەۋىيەسىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ۋە جىددىي خاراكتېرلىك ساغلاملىق كرىزىسلىرىغا تاقابىل تۇرۇشتا يېتەكچىلىك رولىنى ئوينايدۇ.

بۆرەك زەئىپلىشىشكە گىرىپتار بولغان ھەر بىر بىمارنىڭ بۆرەك يۆتكەش ئوپېراتسىيىسى قىلىشى زۆرۈرمۇ؟ بۇ ماقالىدە دىئالىز بىلەن ئوپېراتسىيىنىڭ پەرقى ۋە ئەڭ يېڭى تەتقىقاتلار تونۇشتۇرۇلىدۇ.