نۇرمەمەت دوختۇر

ئوتتۇرا ياشلىق دەۋرى ئىنسان ھاياتىدىكى فىزىئولوگىيەلىك ۋە پىسخىكىلىق جەھەتتىن نۇرغۇن ئۆزگىرىشلەر يۈز بېرىدىغان بىر باسقۇچ. بۇ دەۋردە كىشىلەر جىنسىي ساغلاملىقىدا بىر قىسىم قىيىنچىلىقلارغا دۇچ كېلىشى مۇمكىن، بۇلار كۆپىنچە ئەھۋالدا پەرۋاسىزلىق ياكى خىجالەتچىلىك سەۋەبىدىن يوشۇرۇن قالىدۇ. بۇ ماقالىدە ئوتتۇرا ياشلىقلارنىڭ جىنسىي تۇرمۇش سۈپىتىگە تەسىر كۆرسىتىدىغان بەش چوڭ توسالغۇ ۋە ئۇلارنىڭ تىببىي سەۋەبلىرى ئۈستىدە تەپسىلىي توختىلىمىز.

بالىلىق دەۋرى ئىنسان ھاياتىدىكى ئەڭ نازۇك ۋە تەرەققىيات ئەڭ تېز بولىدىغان باسقۇچتۇر. بۇ مەزگىلدە باشتىن كەچۈرۈلگەن ئېغىر روھىي زەخىم پەقەت پىسخىكىلىق جاراھەت بولۇپلا قالماستىن، بەلكى چوڭ بولغاندا جىسمانىي ساغلاملىققا ئېغىر تەھدىت ئېلىپ كېلىدۇ. زامانىۋى تېببىي تەتقىقاتلار شۇنى ئىسپاتلىدىكى، بالىلىقتىكى بېسىم چوڭ مېڭىنىڭ تەرەققىياتىنى، گېننىڭ ئىپادىلىنىشىنى ۋە بەدەننىڭ فىزىئولوگىيەلىك سىستېمىلىرىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈپ، كېيىنكى ھاياتتا ئاستا خاراكتېرلىك كېسەللىكلەرنىڭ كۆرۈلۈش خەۋپىنى كۆرۈنەرلىك ئاشۇرۇۋېتىدۇ.

يېڭى سېتىۋالغان كىيىملەرنى يۇيماي تۇرۇپ بىۋاسىتە كىيىش ساغلاملىق ئۈچۈن بىر قاتار يوشۇرۇن خەۋپلەرنى ئېلىپ كېلىدۇ. كىيىم-كېچەك ئىشلەپچىقىرىش جەريانىدا ئىشلىتىلىدىغان خىمىيىۋى ماددىلار، ساقلاش ۋە توشۇش جەريانىدىكى بۇلغىنىشلار تېرىمىزگە ۋە ئومۇمىي سالامەتلىكىمىزگە زىيان يەتكۈزۈشى مۇمكىن. شۇڭا، يېڭى كىيىمنى بىر قېتىم يۇيۇپ ئاندىن كىيىش پەقەت بىر ئادەتلا ئەمەس، بەلكى كېسەللىكلەردىن مۇداپىئەلىنىشنىڭ مۇھىم بىر قەدىمىدۇر.

ئەرلەرنىڭ ياش بىلەن بىرگە بەدىنىدە يۈز بېرىدىغان فىزىئولوگىيەلىك ئۆزگىرىشلەر تەبىئىي جەريان بولۇپ، جىنسىي ئەزالارنىڭ تاشقى قىياپىتى ۋە ساغلاملىق ھالىتىمۇ بۇنىڭ سىرتىدا ئەمەس. بۇ ماقالىدە ياشنىڭ چوڭىيىشىغا ئەگىشىپ يۈز بېرىدىغان تاشقى كۆرۈنۈش، فىزىئولوگىيەلىك ئىقتىدار ۋە ساغلاملىق مەسىلىلىرى ئۈستىدە تىببىي نوقتىدىن تەپسىلىي توختىلىمىز.

ھازىرقى زامان تۇرمۇشىدا رەقەملىك ئۈسكۈنىلەرگە بولغان زىيادە تايىنىشچانلىق مېڭىنىڭ بىلىش ئىقتىدارىنى تۆۋەنلىتىۋەتتى. رەقەملىك دۇنيادىن پات-پات ئايرىلىپ تۇرۇش نېرۋا سىستېمىسىنىڭ ئۆزىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشىگە ياردەم بېرىپ، زېھىننىڭ تېخىمۇ ئۆتكۈر ۋە سۈزۈك بولۇشىنى تەمىنلەيدۇ.

بۈگۈنكى زامانىۋى تۇرمۇش رېتىمىدا روھىي بېسىم كىشىلەر ئەڭ كۆپ دۇچ كېلىدىغان ساغلاملىق توسالغۇلىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندى. گەرچە بىز بېسىمنى پەقەت نېرۋا سىستېمىسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك دەپ ئويلىساقمۇ، ئەمما ئۇنىڭ بەدەننىڭ فىزىئولوگىيەلىك جەريانلىرىغا، جۈملىدىن ياللۇغلىنىش ئىنكاسىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرى ئىنتايىن چوڭ. تەتقىقاتلار شۇنى كۆرسەتتىكى، ئۇزۇن مۇددەتلىك بېسىم بەدەندىكى ياللۇغ قايتۇرۇش مېخانىزمىنى قالايمىقانلاشتۇرۇپ، ھەر خىل كېسەللىكلەرنىڭ كېلىپ چىقىشىغا يول ئاچىدۇ.

زامانىۋى تېخنىكا تەرەققىياتى بىزگە قولايلىق ئېلىپ كەلگەن بولسىمۇ، لېكىن ئائىلە ئىچىدىكى يېقىنلىققا، بولۇپمۇ ئەر-خوتۇنلارنىڭ جىنسىي يېقىنلىقىغا سەلبىي تەسىر كۆرسەتمەكتە. بۇ ماقالىدە تېخنىكىنىڭ نېرۋا سىستېمىسى ۋە ھورمونلارغا كۆرسىتىدىغان تەسىرى تەپسىلىي توختىلىمىز.

ياپونىيە كىيوتو ئۇنىۋېرسىتېتى تەتقىقاتچىلىرى چىش مىلىكىدىكى ئۇخلاپ ياتقان چىش بىخلىرىنى قوزغىتىش ئارقىلىق، چىشنى تەبىئىي ئەسلىگە كەلتۈرىدىغان يېڭى دورىنى سىناق قىلماقتا. بۇ تېخنىكا 2030-يىلىغا بارغاندا ئادەتتىكى كىشىلەرنىڭ ئىشلىتىشىگە سۇنۇلۇشى مۇمكىن.

ئىنساننىڭ ياشىشى ئۈچۈن نەپەسلىنىش ئەڭ بىرىنچى ئېھتىياج، ئەمما بىز كۆپىنچە ئەھۋاللاردا قانداق نەپەسلىنىۋاتقانلىقىمىزغا سەل قارايمىز. بۇرۇن بىلەن نەپەسلىنىش بىر تەبىئىي جەرياندەك كۆرۈنسىمۇ، تىببىي نۇقتىدىن ئېيتقاندا، ئۇ ئۆپكىنى قوغدايدىغان ئەڭ مۇرەككەپ ۋە ئۈنۈملۈك «سۈزگۈچ سىستېمىسى» دۇر. ئېغىز بىلەن نەپەسلىنىش ئۆپكىنى بىۋاسىتە تاشقى مۇھىتنىڭ زىيانلىق تەسىرىگە ئۇچراتسا، بۇرۇن بولسا ھاۋانى ئۆپكىگە يەتكۈزۈشتىن بۇرۇن بىر قاتار فىزىكىلىق ۋە خىمىيىۋى پىششىقلاپ ئىشلەش باسقۇچلىرىدىن ئۆتكۈزىدۇ.

ئېغىز بوشلۇقى قۇرغاقلىشىشى پەقەت سۇ يېتىشمەسلىك ئەمەس، بەلكى دورا ئەكىس تەسىرى، دىئابىت ياكى ئىممۇنىتېت سىستېمىسى كېسەللىكلىرىنىڭ يوشۇرۇن ئالامىتى بولۇشى مۇمكىن.