نۇرمەمەت دوختۇر

قېرىش نۇرغۇن كىشىلەر يۈزلىنىشنى خالىمايدىغان بىر ئىش، شۇنداقلا كىشىلەر يۈزلىنىشكە مەجبۇر بولىدىغان بىر ئىش. بولۇپمۇ ياشىنىپ قالغانلىقىغا تەن بەرمىگەن كىشىلەر ئۈچۈن ئېيتقاندىمۇ بەدەن ئىقتىدارى ھامان چېكىنىپ كېتىدۇ. ئۇنداقتا ئادەم قانچە ياشقا كىرگەندە ئاندىن قېرىغان ھىساپلىنىدۇ؟

لىمفا تۈگۈنى ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ بىر قىسمى بولۇپ، ئۇلار پۈتۈن بەدەنگە تارقالغان، بولۇپمۇ بويۇن، قولتۇق ئاستى ۋە يىرىق رايونىغا تارقالغان. بەدەن يۇقۇملىنىش ياكى باشقا كېسەللىكلەرنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغاندا، لىمفا تۈگۈنى ئىششىپ قېلىشى مۇمكىن. بۇ خىل ئەھۋال لىمفا تۈگۈنى ئىششىش ياكى لىمفا تۈگۈنى ياللۇغى دەپ ئاتىلىدۇ.

تۇرمۇشتا ياكى ئۆگىنىشتە بىز مۇنداق بىر قىزىقارلىق ھادىسىنى بايقايمىز: بەزىلەر قارىماققا ئىنتايىن تىرىشچان، خىزمەت ۋە ئۆگىنىش جەھەتتە ھەمىشە ئىنتايىن كۆپ ۋاقىت سەرپ قىلغاندەك كۆرۈنىدۇ، لېكىن ئۈنۈمى ئىنتايىن ناچار بولىدۇ. ئۇلارنىڭ خىزمەت ۋە ئۆگىنىش ئۈنۈمى ھەمىشە تۆۋەن بولىدۇ، يەنە كېلىپ يەنىمۇ ئۆرلەپ تەرەققىي قىلىشىمۇ تەس بولىدۇ.

تەكرار تارتىشىش بىمارنىڭ قىسقا ۋاقىت ئىچىدە كۆپ قېتىم ئىختىيارسىز مۇسكۇللىرىنىڭ قىسقىرىشى ۋە بوشىشىنى كۆرسىتىدۇ، ئادەتتە ئېسىنى يوقىتىش ئەگىشىپ كېلىدۇ. بۇ خىل كېسەللىك ئالامەتلىرىنى نېرۋا سىستېمىسى كېسەللىكلىرى، مېتابولىزم قالايمىقانلىشىش، يۇقۇملىنىش، دورا ياكى زەھەرلىك ماددىلاردىن زەھەرلىنىش قاتارلىق كۆپ خىل سەۋەبلەر كەلتۈرۈپ چىقارغان بولۇشى مۇمكىن. تارتىشىپ قېلىشنىڭ سەۋەبىنى چۈشىنىش مۇۋاپىق داۋالاش لايىھىسىنى تۈزۈشتە ئىنتايىن مۇھىم.

خەلقئارا راك كېسىلى تەتقىقات ئورگىنى ئېلان قىلغان يەر شارى بويىچە راك كېسىلىنىڭ يۈكىنى يېنىكلىتىش سانلىق مەلۇماتىغا ئاساسلانغاندا، قىزىلئۆڭگەچ راكى يەر شارى بويىچە ئون چوڭ راك كېسىلىنىڭ بىرى ئىكەن. 2020-يىلى دۇنيا بويىچە يېڭىدىن پەيدا بولغان قىزىلئۆڭگەچ راكى 600 مىڭدىن ئاشتى. بۇنىڭ ئىچىدە، يېڭىدىن كۆپەيگەن قىزىلئۆڭگەچ راكى بىمارى %53.7.

سۇلۇق قاپارتما بىر خىل دائىم كۆرۈلىدىغان تېرە كېسەللىك ئۆزگىرىشى بولۇپ، تېرە يۈزىدە سۇيۇقلۇق بىلەن تولغان كىچىك خالتىلىق پۈۋەكچە پەيدا بولىدۇ. ئۇلارنى كۆپ خىل سەۋەبلەر كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ، بۇ يۇقۇملىنىش، زىيادە سەزگۈرلۈك رېئاكسىيەسى، ئۆز بەدەن ئىممۇنىتېتلىق كېسەللىك قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. 

ھەسەل ئىنسانلارنىڭ قەدىمىي ھەم ئەنئەنىۋى داۋالاش ساقلىقنى ساقلاش مەھسۇلاتى بولۇپلا قالماستىن، ئوزۇقلۇق قىممىتى بىر قەدەر يۇقىرى تەبىئىي يېمەكلىك ھېسابلىنىدۇ. ھەسەل تەركىبىدە جانلىقلار ئۆسۈپ يېتىلىشى ئۈچۈن زۆرۈر بولغان كۆپ خىل ئوزۇقلۇق ماددىلار بار بولۇپ، ئاساسلىق تەركىبى گىلۇكوزا، فىرۇكتوزا، ئۇنىڭدىن باشقا تەركىبىدە يەنە سۇ، ساخاروزا، ئانئورگانىك تۇز، ۋىتامىن، ئېنزىملار، ئاقسىل، ئامىنو كىسلاتا، پىگمېنت، ھورمۇن، خولىن ۋە ئاروماتىك ماددا قاتارلىقلارمۇ بار.

چارچاش بىر خىل دائىم كۆرۈلىدىغان فىزىيولوگىيەلىك ۋە پىسخىكىلىق ھادىسە بولۇپ، بەدەن ۋە روھىي جەھەتتىكى داۋاملىشىش خاراكتېرلىك تۇيغۇدا ئىپادىلىنىدۇ. 

چەتئەل تاراتقۇلىرىنىڭ خەۋىرىگە قارىغاندا، ئىسرائىلىيە بېس ئاياللار داۋالاش مەركىزى (Beth Israel Deaconess Medical Center) نىڭ بىر تۈرلۈك يېڭى تەتقىقاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، ئالاھىدە تىپتىكى يېمەك-ئىچمەككە ئەمەس بەلكى ساغلام يېمەكلىككە كۆڭۈل بۆلۈش يۈرەك كېسىلى قوزغىلىش خەتىرىنى تۆۋەنلىتىشنىڭ ئاچقۇچى ئىكەن. تەتقىقاتچىلار بۇنىڭغا قارىتا ئوخشاش بولمىغان ئۈچ خىل يېمەك-ئىچمەكنىڭ ئۈنۈمىنى تەتقىق قىلغان، ھەر بىر خىل يېمەك-ئىچمەكنىڭ ئوخشاش بولمىغان ئوزۇقلۇق ماددىلىرى بولىدۇ، نەتىجىدە ئۇلار بۇ ئۈچ خىل يېمەكلىكنىڭ يۈرەك ساغلاملىقىغا پايدىلىق ئىكەنلىكىنى بايقىغان.

سېزىك قۇسۇش يەنە ھامىلدارلىقتىن قۇسۇش دەپمۇ ئاتىلىدۇ، ئۇ نۇرغۇن ھامىلدار ئاياللار ھامىلدارلىقنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدە باشتىن كەچۈرىدىغان بىر خىل دائىم كۆرۈلىدىغان كېسەللىك ئالامىتى.